بەشی زمانی ئاشووری لە ئێزگەی دەنگی كوردستانی عێراق و تەلەڤزیۆنی كوردستان * ئەڵقەی چوارەم
ایڤان جانی كۆربیل
لەگەڵ تێپەڕبوونی كات و پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا و ڕەنگدانەوەی لەسەر پێشكەوتنی كاری میدیایی و ڕاگەیاندن بەتایبەتی بیستراو ئەو كاتە، بارزانی نەمر كە ڕابەریەتی بزاڤی ئازادیخوازی كوردستانی دەكرد، ئەوسا و هاوكات سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو لەگەڵ بەشێك لە ئەندامان و شارەزایانی بواری ڕاگەیاندن و ڕۆشنبیران، بە پێویستی دەزانن كە شۆڕشی كوردستان، و بەتایبەتی شۆڕشی ئەیلوول دەنگێكی زوڵاڵی خەبات و تێكۆشانی هەبێت بۆ ئەوەی وێنە ڕاستەقینەكە و دەستكەوتەكانی شۆڕش بگەیەنیتە خەڵكی كوردستان و تەنانەت وڵاتانی دەوروبەریش، ئەمەش وەكوو وەڵامدانەوەیەك بۆ ئەو پڕوپاگەندە ناڕاستانەی كە حكومەتی عێراقی ئەو كات بڵاوی دەكردەوە بە مەبەستی ساردكردنەوەی جەماوەر و دابەزاندنی ورەی پێشمەرگە و پەردەپۆشكردنی دەستكەوتەكانی شۆڕش بەگشتی.
هەر چەندە دامەزراندنی ڕادیۆ ئەو كات زۆر سەخت بوو، بەڵام پێداگیری بارزانی نەمر و خەمخۆری كۆمەڵێك لە پێشمەرگە و بەرپرسان، ئەو ئاستەنگانەی نەهێشت و بە كاتێكی كەم و بە دیاریكراوی لە20/8/1963 دەنگی كوردستانی عێراق دامەزرێنرا بۆ مەودای (50)كم، و لە سەرەتادا پەخشی دەنگی كوردستانی عێراق ڕۆژانە سەعاتێك بوو ئینجا سەعات و نیوێك و تەنیا بە زمانەكانی كوردی و عەرەبی.
لەو قۆناخەدا، كە دەتوانین بەقۆناغی یەكەم و دامەزراندن و سەختترین قۆناغەكانی ئەم ڕادیۆیە هەژمار بكەین، هیچ بەرنامەیەكی ئاشووری پەخش نەدەكرا، ڕەنگە ئەمەش بگەڕێتەوە بۆ نەبوونی كادیری شارەزا لە بواری نووسین و پێشكەشكردن بەم زمانە، چونكە زمانی ڕێنووسی قورسە و هەموو كەسێك شارەزایی نییە لە زمانەكە، لەبەر ئەوەی ئێمە لێرەدا باسی زمانی ڕاگەیاندن دەكەین كە زمانێكی پڕە لە زاراوەی جیاواز جا سیاسی بێت یان ئابووری، كۆمەڵایەتی و هتد…، هۆكاری ئەم لاوازییەش لەڕووی زمانەوانی لەنێو گەلی ئاشووری دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سیاسەتە شوڤینییەی كە حكومەتە یەك بەدوا یەكەكانی عێراقی گرتیانە بەر بۆ لەنێوبردن و لاوازكردنی زمان و ئەدەب و تەنانەت شوناسی ئاشووریش بەتایبەتی لەدوای كوشتارگە خوێناوییەكەی سمێل ساڵی 1933، كە ئیتر ئاشوورییەكان بە چاوی دوژمنانە سەیر دەكران و بە هیچ شێوەیەك بۆیان نەبوو پەرە بە كۆمەڵگاكانی خۆیان بدەن و ڕاگوازرانەوە بۆ ناوچەكانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق تاكوو لەنێو كولتوور و زمان و كۆمەڵگای عەرەبی بتوێنەوە بە تێپەڕبوونی كات، و تا ڕادەیەك حكومەتی عێراق سەركەوتوو لە پلانەكەی دواتر هەمان پلان بەسەر كورد و نەتەوەكانی تری عێراق جێبەجێ كرد.
هەر وەك لە سەرەوە ئاماژەمان پێكردن، كە لە یەكەمین قۆناغی دامەزراندنی دەنگی كوردستانی عێراق هیچ دەنگێكی ئاشووری نەبیسترا، بەڵام لەنێو بێژەرانی بەشی زمانی عەرەبی كەسێكی ئاشووری وەكوو بێژەر ناوی هاتووە و تۆمار كراوە، ئەویش (ئەلبێر خۆری)یە، كە بەداخەوە هیچ زانیارییەك لەسەر ئەم بێژەر و پێشمەرگەیە بەردەست نەبوون.
لەدوای تێپەڕبوونی پێنج ساڵ بەسەر دامەزراندنی ئەم ئێزگەیە، و بە دیاریكراویش ساڵی 1968، بۆ یەكەمین جار ئەم ئێزگەیە بە زمانی ئاشووری هەواڵ و شرۆڤەی سیاسیی و گۆرانی نەتەوەیی پەخش دەكات، هۆكاری لەدایكبوونی دەنگی ئاشووریش لە ئێزگەی دەنگی كوردستانی عێراق، بەهۆی دوو هۆكار بووە، یەكەمیان، باوەڕی تەواوی بارزانی نەمر بە مافی ڕەوای نەتەوە و پێكهاتە جیاوازەكانی كوردستان، و هەژماركردنیان بە بەشێكی گرنگ و دانەبڕاوی بزاڤی ڕزگاریخوازی كوردستان، هۆكاری دووەمیش دەگەڕێتەوە بۆ خودی ئاشوورییەكان بەتایبەتی شەهید فڕەنسۆ هەریری كە ئەو كات هاتبووە نێو ڕێزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان و بە كاتێكی زۆر كەمدا توانی شوێنی خۆی بكاتەوە و ببێتە مایەی متمانەی بارزانی نەمر، لێرەدا فڕەنسۆ هەریری وەكوو ڕۆشنبیرێك و سیاسەتمەدارێك و پێشمەرگەیەكی ئاشووری بەشی ئاشووری لە ئێزگەكە كردەوە و كاری نووسین و وەڕگێران و بێژەری دەكرد.
لەدوای ڕاگرتنی پەخشی ئێزگەكە لە ساڵی 1970، ئێزگە دووبارە لەڕێكەوتی 29/3/1974 بە پەیامێكی بارزانی نەمر دەستی بە پەخشكردنی بەرنامەكانی كردەوە لە دەوروبەری گوندی كۆسرەتانی بەرامبەر شارۆچكەی چۆمان. ئەمجارە بەرنامەكان و كاتژمێرەكانی پەخش و ژمارەی كادیر زۆر جیاوزا و زیاتر بوون، بۆ نموونە كاتی پەخش بووە چوار سەعات لە ڕۆژێكدا، و لەنێو بەشەكانیش بەشی زمانی توركمانی و ئاشووری زیاد كرا، سەبارەت بە بەشی ئاشووری، ژمارەی ئەندامانی لە یەك ئەندام بوو بە چوار و ماوەی پەخشی زمانی ئاشووری ڕۆژانەی یەك كاتژمێر بوو، ڕۆژانە وتار و دەنگوباس و بەیاننامە و گۆرانی نەتەوەیی ئاشووری پەخش دەكران، ئەم دەنگەش كاریگەری زۆری هەبوو بەسەر هەموو ئەو شوێنانەی كە پەخشەكەیان پێ دەگەیشت جا چ بەنیسبەت ئاشوورییەكانی عێراق هەروەها ئێران.
كارمەندانی بەشی زمانی ئاشووری لەم قۆناغەدا بریتی بوون لەمانە:
1-ئوشانا حزیران: بەڕێوەبەر و وەڕگێری زمانی ئاشووری.
2-شەماشەگۆرگیس شلیمۆن: بێژەر و وەڕگێری بەشی ئاشووری.
3-دەنسا حەریری: بێژەری بەشی ئاشووری.
4-یوشیا تمرز: لێكۆڵەری سیاسی.
لێرەشدا دەبێت ڕۆڵی شەهید فڕەنسۆ هەریری لەیاد نەكرێت كە ڕۆڵێكی بەرچاوی هەبووە لە كۆكردنەوە و ئاراستەكردنی ڕۆشنبیران و گەنجانی ئاشووری بۆ كاركردن لەم بەشە تاكوو بەردەوام بێت.
لەپاڵ ئەم بەڕێزانەش، ناوی بەڕێز زوهێر عبدالمسیح هاتووە كە كاری دەرهێنانی كردووە لە بەشەكانی تری ئێزگە.
لەدوایین قۆناغ بەر لە ڕاپەڕین لەنێوان ساڵانی (1980-1990)، بەداخەوە بەشی ئاشووری یان پرۆگرامی زمانی ئاشووری دەوەستێت.
بەڵام ئاشوورییەكان بەرەدام بووینە لەكاركردن لەم ئێزگەیە و خزمەتكردن لە بەشەكانی تر، لەوانەش شەهید (نیسان ئوشانا) كە وەكوو بێژەری زمانی عەرەبی.
هەر لەم قۆناغەشدا و بەدیاریكراوی ساڵی 1989 پێشمەرگە و ڕۆشنبیرە ئاشوورییەكان ڕۆڵێكی گەورەتریان پێ سپێرراوە، لەوانەش مامۆستا ڕێبوار یەلدا كە وێڕای ئەركی وەكوو سكرتێری یەكێتیی قوتابییان و لاوانی دیموكراتی كوردستان لەگەڵ هەڤاڵێكی تر دەبێتە بەرپرسی ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان.
سەبارەت بەقۆناغی دوای ڕاپەڕینی گەلی كوردستان ساڵی 1991 و لە شوباتی ساڵی 1992 شەرەفی دامەزراندن بەڕێوەبردنی تەلەڤزیۆنی كوردستان دەبەخشرێتە مامۆستا ڕێبوار یەلدا، كە ئەو كات بە كەناڵی مەركەزی ناوی دەبرا، لێهاتوویی بەڕێزیان لەم كارەدا دەتوانێت ڕاگەیاندنی حیزب لەو كاتەدا بگوازێتەوە بۆ قۆناغێكی تر، كاك ڕێبوار وەكوو كەسی یەكەم لەنێو ڕاگەیاندنی پارتی ماوە تاكو ساڵی 1999.
لەم ماوەدا و لەسەر ڕاسپاردە و چاودێری كاك ڕێبوار بەرنامەیەكی هەفتانەی تایبەت بەزمانی ئاشووری پەخش دەكرا بەناوی (مەڕدوتن – ڕۆشەنبیریمان)، كەلەلایەن بەڕێز (جوزیف ڕشو) پێشكەش دەكرا.
شارەزایی و لێهاتوویی كاك ڕێبوار وای لی كرد بۆ ئەوەی ببێتە یەكێك لەو گرووپە كە ڕۆڵیان هەبووە لە دامەزراندنی سەتەلایتی كوردستان ساڵی 1999. وە لە ڕێكەوتی 13/2/2000 دەبێتە بەرپرسی دەزگای ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی مەركەزی كوردستان تا ساڵی 2004 كەدەگواسرێتەوە بۆ ئەركی بەرپرسیارێتی مەكتەبی ڕێكخراوە جەماوەری و پێشەییەكانی پارتی.
لەدوای ئەوەی تەلەڤزیۆنی كوردستان دەبێتە سەتەلایت، بە گرنگ زانرا كە بەشێكی تایبەت بەزمانی سریانی – ئاشووری بكرێتەوە و ئەم بەشە تایبەت بێت بە ئامادەكردن و پێشكەشكردنی هەواڵ و ڕاپۆرت و بەرنامە بەزمانی سریانی، ئەم بەشە لە ساڵی 2001 دامەزرا وەكوو بەشێكی سەرەكی هەر وەك بەشەكانی تری تەلەڤزیۆن، و كاركردن لەم بەشەدا بەردەوام بوو تاكوو ساڵی 2008، و كۆمەڵێك ڕاگەیاندنكار كارەكانی بەڕێوە دەبردن وەكوو (نوزاد پۆلص) پێشكەشكار و ئامادەكاری ڕاپۆرت، (باول متی) وەڕگێر و نووسەر و ئامادەكاری ڕاپۆرت، خودالێخۆشبوو (فەرید ئەیوبخان) پێشكەشكار، (عمانوئێل یەعقوب) كاری هونەری.
(ئانۆ جوەهەر) لەگەڵ چەند هاوكارێك دواتر و لە دوای داخستنی بەشی زمانی سریانی بەرنامەیەكی هەفتانەی تایبەتیان پێشكەش دەكرد بەناوی (سورایا)، كە ئەویش بەداخەوە بەردەوامی زۆری نەبوو و ڕاوەستا.
لە ڕێكەوتی 17/2/2020 لەسەر فەرمانی سەرۆك مەسعود بارزانی، ئەركی بەڕێوەبەرایەتی گشتی دەزگای سەتەلایتی كوردستان، كە دەزگایەكی گرنگ و هەستیار و فراوانە نەك تەنیا لەسەر ئاستی حزبی پارتی، بەڵكوو لەسەر ئاستی میدیایی هەرێم و عێراقیشدا، شەرەفی بەڕێوەبردنی دووبارە بە ئاشوورییەكی چالاك دەبەخشرێت ئەویش بەڕێز (نینۆس نمرود)ە، كە ساڵانێكی زۆر لە بواری ڕاگەیاندن كاری كردووە و ئەزموونێكی باشی لەم مەیدانەدا هەیە، وێڕای ئەوەی كە كادیرێكی لێهاتوو و متمانە پێكراوی سەرۆك بارزانییە و لەهەمانكاتدا ڕاوێژكاری بەڕێزیانە بۆ كاری میدیایی.
لە كۆتایەدا بەم شێوەیە دەردەكەوێت كە ڕۆڵ و شوێن پەنجەی ئاشوورییەكان لە بواری بنیاتنان و بەرەوپێشبردنی ڕاگەیاندنی پارتی بەتایبەتی و كوردستانی بەگشتی ڕۆڵێكی بەرچاو و كاریگەر بووە، ئەوان بوونەتە بەشێكی دانەبڕاوی ئەم مێژووە گرنگە و بەردەوامن لە قوربانیدان و كاركردن بە دڵسۆزی و لێهاتوویی لە گشت پایە و ئاستەكاندا بۆ خزمەتكردنی دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان لەسەر بنەمای وڵاتێكی دیموكرات و پێشكەوتوو كە تیایدا گشت نەتەوە و ئایین و پێكهاتە و ئایدیۆلۆژیاكان بە تەبایی و بەیەكەوە ژیان لەژێر چەتری حكومەتێكی بەهێز و خزمەتگوزار بە ئاسوودیی و ئاشتی و ئازادی بژین.
•ئەكادیمی و سەرۆكی سەنتەری ڕۆشنبیری ئاشووری دیانا.
