دەروون شوان رفعت
راهێنەری پەروەردەیی
ڕووبەڕووی چەندین تەحەددا دەبێتەوە كە قەیرانێك پێكدەهێنن، كاریگەرییان لەسەر هەردوو كوالیتی خوێندن و گەشەسەندنی گشتی ناوچەكە هەیە. ئەو پرسە سەرەكیانەی كە بەشدارن لەم قەیرانەدا بریتین لە:
كەمیی مامۆستا
ساڵانێكە ململانێ كاریگەری لەسەر هێزی كاری كەرتی پەروەردە هەبووە. كەمیی بەرچاوی مامۆستای شارەزا هەیە، بەتایبەتی لەو ناوچانەی كە توندوتیژی زۆر كاریگەرییان لەسەرە. ئەمەش نەك تەنها ڕێژەی خوێندكار و مامۆستا كەمدەكاتەوە بەڵكو كاریگەری لەسەر كوالیتی خوێندن دەبێت چونكە پەروەردەكاران كەمترن بۆ پێشكەشكردنی ڕێنمایی و پشتگیری دروست.
كەمتەرخەمی دارایی
سەرەڕای ئەركی دەستووری بۆ پەروەردە، كوردستانی عێراق لەگەڵ كەمی وەبەرهێنان لەو كەرتەدا دەجەنگێت. لە بودجەی نیشتمانیدا ڕێژەیەكی كەمتر بۆ پەروەردە تەرخانكراوە بە بەراورد لەگەڵ زۆرێك لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم كەمتەرخەمییە درێژخایەنە سەرچاوەكان بۆ پێداویستییە سەرەكییەكانی وەك دروستكردنی قوتابخانەی نوێ، نۆژەنكردنەوەی ژێرخانی ئێستا، دابینكردنی كەرەستەی فێركاری گونجاو، و پێشكەشكردنی مووچەی كێبڕكێكار بۆ ڕاكێشان و مانەوەی مامۆستایانی شارەزا سنووردار دەكات.
ناسەقامگیری و ململانێی سیاسی:
بەردەوامی ناسەقامگیری سیاسی و ململانێیەكانی هەرێم بووەتە هۆی پەككەوتنی سیستمی پەروەردە. قوتابخانەكان زیانیان پێگەیشتووە یان وێران بوون و زۆرجار دۆخی ئەمنی ڕێگری دەكات لە ئامادەبوونی بەردەوام و بەردەوامی لە خوێندندا.
ئاڵنگارییە ئابوورییەكان:
ئاستەنگی ئابووری، كە بەهۆی كەمی بودجەوە زیاتر بووە، بووەتە هۆی نەبوونی سەرچاوەی پێویست بۆ قوتابخانەكان. ئەمەش بریتییە لە نەبوونی ژێرخانی قوتابخانە، نەبوونی كتێبی خوێندن و كەرەستەی پەروەردەیی، و ئاسانكارییەكانی خراپی پارێزگاریكردن.
بەربەستەكانی مەنهەج و زمان:
پڕۆگرامی خوێندن لە كوردستانی عێراق زۆرجار پێداویستی قوتابیان دابین ناكات، هەروەها تەحەددای پەیوەست بە زمانی فێركردن هەیە. زمانی كوردی زمانی سەرەتاییە، بەڵام زۆرێك لە خوێندكاران پێویستیان بە فێربوونی زمانی عەرەبی و ئینگلیزیش هەیە، ئەمەش بارگرانییەكی زیاتر دروست دەكات.
ئاوارە و پەنابەران:
هەرێم میوانداری ژمارەیەكی زۆر لە ئاوارە ناوخۆییەكان و پەنابەران دەكات، ئەمەش فشارێك بۆ سیستەمی پەروەردە كە لە ئێستاوە گرژ بووە زیاد دەكات. قوتابخانەكان قەرەباڵغن، و سەرچاوەی پێویست نییە بۆ ئەوەی هەموو خوێندكاران لەخۆبگرن.
نایەكسانی جێندەری:
جیاوازی ڕەگەزی لە پەروەردەدا بەردەوامە، زۆرجار كچان ڕووبەڕووی بەربەستی زیاتر دەبنەوە بۆ دەستڕاگەیشتن بە خوێندن بە بەراورد بە كوڕان. نۆرمەكانی كولتووری و هۆكارە ئابوورییەكان بەشدارن لە كەمبوونەوەی ناونوسكردن و بەرزبوونەوەی ڕێژەی وازهێنان لە خوێندن بۆ كچان.
پرسە دەروونی كۆمەڵایەتییەكان:
خوێندكاران لە كوردستانی عێراق زۆرجار بەهۆی زەبر و زەنگی ململانێ و ئاوارەبوون ڕووبەڕووی كێشەی دەروونی كۆمەڵایەتی دەبنەوە. ئەمەش كاریگەری لەسەر توانای تەركیزكردن و ئەنجامدانی باشیان دەبێت لە قوتابخانەدا.
پرسەكانی خوێندنی باڵا:
زانكۆ و دامەزراوەكانی خوێندنی باڵاش بەدەست كەمی بودجە و ناتەواوی ئاسانكاری و مەنهەجی بەسەرچووەوە دەناڵێنن. پچڕانی پەیوەندی لە نێوان خوێندنی باڵا و بازاڕی كاردا هەیە، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێكاری لەنێو دەرچووان.
ئاوارەبوون بەهۆی ململانێ
سەرهەڵدانی داعش و بەردەوامی ناسەقامگیری، خێزانە بێشومارەكانی لە ڕەگەوە هەڵكێشاوە و خوێندنی منداڵانی بە توندی پەكخستووە. زۆرێك لە منداڵانی ناو كەمپەكانی ئاوارەكان دەستیان بە قوتابخانە و مامۆستای شارەزا نەگەیشتووە، ئەمەش ڕێگری لە پێشكەوتنی ئەكادیمی و چانسی داهاتوویەكی گەشاوەتر دەكات.
ئاڵۆزتر مەنهەج
سیستەمی پەروەردە لە كوردستانی عێراق زیاتر ئاڵۆزتر دەبێت بەهۆی بوونی دوو مەنهەجی جیاوازەوە – یەكێكیان پەیڕەوی لە سیستەمی فیدراڵی عێراق دەكات و یەكێكی دیكەیان تایبەتە بە هەرێمی كوردستان. ئەم ناتەباییە دەتوانێت سەرلێشێواوی و سەختی بۆ خوێندكاران دروست بكات، بەتایبەتی ئەوانەی لە نێوان بوارەكاندا جوڵە دەكەن كە مەنهەجی جیاوازیان هەیە.
چارەسەركردنی ئەم پرسانە پێویستی بە ڕێبازێكی فرەلایەنە هەیە :
زیادكردنی بودجە.
باشتركردنی ژێرخانی.
بەرنامەكانی ڕاهێنانی مامۆستایان.
چاكسازی لە مەنهەجدا.
سیاسەتەكان كە دەستڕاگەیشتنێكی یەكسان بە خوێندن بۆ هەموو خوێندكاران مسۆگەر بكەن، بەبێ گوێدانە پێشینەیان.
هاوكاری نێودەوڵەتی و هاوكاری لەگەڵ ڕێكخراوە ناحكومییەكانیش دەتوانێ ڕۆڵێكی بەرچاو بگێڕێت لە پاڵپشتیكردنی سیستمی پەروەردە لە كوردستانی عێراقدا.
لە كاتێكدا دۆخەكە خراپە، هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكە لە ئارادایە. حكومەتی هەرێمی كوردستان كار لەسەر باشتركردنی بەرنامەكانی ڕاهێنانی مامۆستایان و زیادكردنی مووچەی مامۆستایان دەكات بۆ چارەسەركردنی ئەو كەمییە. هەروەها ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك یونیسێف پشتگیری پێشكەش دەكەن لە ڕێگەی دابینكردنی بودجە بۆ پڕۆژەكانی ژێرخانی، دابینكردنی كەرەستەی فێركاری، و پێشخستنی دەستڕاگەیشتن بە خوێندن بۆ منداڵانی ئاوارە.
