کۆچەر عبدالرحمان سۆفی
قوتابی قۆناغی چوارەم بەشی مێژوو
بەشی یەکەم: پێشەکی و زەمینەی مێژوویی
پێشەکی:
ماوەی نێوان ساڵانی١٩١٨ بۆ١٩٢٦، وەرچەرخانێکی گرینگ بوو لە مێژووی باشووری کوردستاندا، کە پێشهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییە بەرچاوەکانی بۆ گەلی کورد لەخۆگرتبوو. لەم ماوەیەدا دانیشتوانی کورد لە ناوچەکەدا ڕووبەڕووی کۆمەڵێک تەحەددا و دەرفەت بوونەتەوە کە خواستەکانیان بۆ ئۆتۆنۆمی و چارەی خۆنووسین لە قاڵب دا.
کۆنتێکستی مێژوویی:
بۆ تێگەیشتن لە کەیسی کورد لە باشووری کوردستان لەم ماوەیەدا، زۆر گرنگە لە چوارچێوەی مێژوویی فراوانتردا بچینەوە. دوابەدوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم، پەیمانی سیڤرێس (١٩٢٠) و پەیماننامەکانی دواتر ئامانجیان دووبارە کێشانەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو بە ناوچە کوردنشینەکانیشەوە. بەڵام ئەم پەیماننامانە ڕووبەڕووی بەرخۆدان بوونەتەوە و هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکراون، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی دیمەنێکی سیاسی ئاڵۆز و زۆرجار پشێوی لە باشووری کوردستان.
ڕووداوە سەرەکییەکان:
لەم ماوەیەدا چەندین ڕووداوی سەرەکی ڕوویان دا کە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر دانیشتوانی کورد هەبوو:
- کۆتایی حوکمی عوسمانی: لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، ناوچە کوردنشینەکانی ئەوەی ئێستا عێراقە، کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی ئیختیاری بەریتانیا. ئەم گواستنەوەیە لە دەسەڵاتی عوسمانیەوە گۆڕانکارییەکی بەرچاوی لە حوکمڕانی و ئیدارەدان بۆ گەلی کورد نیشان دا.
- پەیماننامەی ئینگلیز و عێراق (١٩٢٢): واژۆکردنی پەیمانی ئینگلیز و عێراق لە ساڵی١٩٢٢ زیاتر کاریگەری بەریتانیای لە ناوچەکەدا چەسپاند و شانشینی عێراقی وەک ئەرکێکی بەریتانیا دامەزراند. بەڵام پەیماننامەکە نەیتوانی ئاواتەکانی دانیشتوانی کورد بۆ ئۆتۆنۆمی و خۆبەڕێوەبردن بخاتەڕوو.
- ڕاپەڕینەکانی کورد: بە درێژایی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو، بزووتنەوە و ڕاپەڕینەکانی ناسیۆنالیستی کورد لە وەڵامی نادادپەروەری و ناڕەزایەتییە هەستپێکراوەکاندا سەریان هەڵدا. نموونەیەکی بەرچاو یاخیبوونی شێخ مەحمود بەرزنجی (١٩١٩-١٩٢٤)ە، کە هەوڵی تەحەدای دەسەڵاتی بەریتانیا و عێراقی لە ناوچە کوردنشینەکاندا دەدا. ئەو تەحەددایانەی ڕووبەڕووی کورد دەبنەوە:
لەم ماوەیەدا کورد لە باشووری کوردستان ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ بووەوە، لەوانە:
- پەراوێزخستن و هەڵاواردن لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیا و عێراقدا
- نوێنەرایەتی سیاسی و ئۆتۆنۆمی سنووردار
- سەختی ئابووری و نایەکسانی کۆمەڵایەتی
- سەرکوت و توندوتیژی بەرامبەر بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکانی کورد ئامانجەکانی پێشکەشکردنەکە:
لەم پێشکەشکردنەدا بەدواداچوون بۆ کەیسی کورد لە باشووری کوردستان لە نێوان ساڵانی١٩١٨ بۆ١٩٢٦ دەکەین، بە شیکردنەوەی بەستێنی مێژوویی، ڕووداوە سەرەکییەکان، ئەو تەحەددایانەی ڕووبەڕووی دانیشتوانی کورد بوونەتەوە، و خواستەکانیان بۆ سەربەخۆیی و چارەنووسی خۆیان. بە لێکۆڵینەوە لەم قۆناغە گرینگە لە مێژووی کورددا، دەتوانین تێڕوانینێک لە دینامیکی ئاڵۆزی ناسیۆنالیزمی کورد و هەوڵدان بۆ دانپێدانان و مافەکان لەناو سیستەمی دەوڵەتی نەتەوەیی مۆدێرن بەدەست بهێنین.
بەشی دووەم: بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکانی کورد و خەبات بۆ ئۆتۆنۆمی
بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکانی کورد:
لە ماوەی نێوان ساڵانی١٩١٨ بۆ١٩٢٦، بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکانی کورد وەک وەڵامێک بۆ نادادپەروەری و ناڕەزایەتییە هەستپێکراوەکانی ڕووبەڕووی دانیشتوانی کورد سەریان هەڵدا. ئەم بزووتنەوەیانە هەوڵیان دەدا ناسنامەی کورد دووپات بکەنەوە، برەودان بە بوژانەوەی کولتووری و داوای ئۆتۆنۆمی سیاسی زیاتر بکەن.
- **یاخیبوونی شێخ مەحمود بەرزنجی ١٩١٩-١٩٢٤: بە سەرکردایەتی شێخ مەحمود بەرزنجی، ئەم یاخیبوونە دژی دەسەڵاتی بەریتانیا و عێراق ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بوو لە ناوچەی بارزان. سەرەڕای سەرکەوتنە سەرەتاییەکان، سەرەنجام ئەو یاخیبوونە لەلایەن هێزەکانی بەریتانیا و عێراقەوە سەرکوت کرا و بووە هۆی دەربەدەری شێخ مەحمود و پارچەپارچەبوونی بەرخۆدانی کورد.
- خۆیبون (کۆمەڵگەی سەربەخۆیی کورد): خویبون لە ساڵی 1927 لە لایەن ڕۆشنبیران و چالاکانی کوردەوە دامەزرا، بانگەشە بۆ ئۆتۆنۆمی کورد و سەربەخۆیی لە دەسەڵاتی بەریتانیا و عێراق دەکرد. ڕێکخراوەکە ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە کۆکردنەوەی پێکهاتە کوردییەکان و هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە ماف و خواستەکانی کورد گێڕا. تەحەددیات و سەرکوتکردن:
بزووتنەوە ناسیونالیستەکانی کورد ڕووبەڕووی تەحەددای بەرچاو و سەرکوتی دەسەڵاتدارانی بەریتانیا و عێراق بوونەتەوە:
- دەستێوەردانی سەربازی و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان
- سەپاندنی یاسای سەربازی و ڕێوشوێنی فریاگوزاری
- دەستبەسەرکردن و لەسێدارەدان و ئاوارەکردنی زۆرەملێی سەرکردە و چالاکانی کورد
- تاکتیکی دابەشبوون و حوکمڕانی بۆ لاوازکردنی هاودەنگی و بەرخۆدانی کورد ڕۆڵی دەسەڵاتە دەرەکییەکان:
زلهێزە دەرەکییەکان، لەوانەش بەریتانیا و دەوڵەتانی دراوسێ، لەم قۆناغەدا ڕۆڵێکی ئاڵۆزیان لە داڕشتنی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کورددا بینی: - بەرژەوەندی جیۆپۆلەتیکی بەریتانیا لە ناوچەکەدا کاریگەری لەسەر سیاسەتەکانی بەرامبەر بە ئۆتۆنۆمی و چارەنووسی کورد هەبوو.
- دەوڵەتانی دراوسێ، وەک تورکیا و ئێران، بە هۆی نیگەرانییەکان لە یەکپارچەیی خاکی و جیابوونەوەی کورد، هەوڵیان دا ڕێگری لە سەرهەڵدانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بکەن. ئاواتەکانی کورد بۆ ئۆتۆنۆمی:
سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوت و تەحەددیات، دانیشتوانی کورد لە باشووری کوردستان بە خۆڕاگری مانەوە لە خواستەکانیان بۆ ئۆتۆنۆمی و چارەی خۆنووسین. ئامانجە سەرەکییەکان بریتی بوون لە: - داننان بە ناسنامەی کورد و مافە کولتوورییەکان
- دامەزراندنی پێکهاتەی حوکمڕانی کوردی خۆسەر
- بەشداریکردن لە پرۆسەکانی بڕیاردان و نوێنەرایەتی سیاسی میرات و کاریگەری:
بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکانی کورد لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا میراتێکی بەردەوام و کاریگەری لەسەر خەباتی کورد بۆ خۆسەری و چارەنووسی بەجێهێشت: - بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری سەبارەت بە ماف و خواستەکانی کورد لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی
- ئیلهامبەخش بوو بۆ نەوەکانی دواتر لە چالاکوانان و سەرکردەکانی کورد
- بەشداربووە لە پێکهێنانی شوناس و هۆشیاریی مۆدێرن و کورد ئەنجام:
ماوەی نێوان ساڵانی١٩١٨ تا١٩٢٦ شایەتی سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستیەکانی کورد و خەبات بۆ ئۆتۆنۆمی لە باشووری کوردستان بوو. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوت و تەحەددای زلهێزە دەرەکییەکان، دانیشتوانی کورد لە خواستەکانیان بۆ چارەنووسی خۆیان چەقبەستوو مانەوە. لە بەشی داهاتووی پێشکەشکردنەکەدا بەدواداچوون بۆ دوای ئەم قۆناغە و کاریگەرییەکانی بۆ دۆسیەی کورد لە باشووری کوردستان دەکەین. - پاشهات و لێکەوتەکانی بۆ دۆسیەی کورد* **دوای ساڵانی١٩٢٠
قۆناغی دوای ساڵی١٩٢٦ درێژەی خەبات بۆ ئۆتۆنۆمی کورد لە باشووری کوردستان بەخۆیەوە بینی کە بە هەڵچوونی سیاسی بەردەوام و بەرخۆدان لە دژی هەژموونی دەرەکی تایبەتمەند بوو. سەرەڕای پاشەکشە و تەحەددیات، دانیشتوانی کورد پابەند بوون بە خواستەکانیان بۆ چارەنووسی خۆیان. کاریگەری لەسەر ناسنامەی کورد:
ڕووداوەکانی بیستەکان کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر شوناس و هۆشیاری کورد هەبوو، یادەوەری و گێڕانەوەی بەکۆمەڵی مێژووی کوردیان لە قاڵب دا. لایەنە سەرەکییەکان بریتین لە: - چەسپاندنی ناسنامەی نەتەوەیی کورد و بوژانەوەی کولتووری
- داننان بە گرنگی یەکڕیزی و یەکڕیزی لە بەرامبەر هەڕەشە دەرەکییەکان
- خۆڕاگری و کۆڵنەدان لە بەرامبەر ناخۆشیەکاندا بەردەوامی خەبات بۆ ئۆتۆنۆمی:
لە دەیانەکانی دوای بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا، دانیشتوانی کورد لە باشووری کوردستان لە هەوڵەکانیان بۆ ئۆتۆنۆمی و چارەی خۆنووسین، بەردەوام بوون لە پەیڕەوکردنی ستراتیژی و تاکتیکی جۆراوجۆر. لەوانە: -چالاکی سیاسی و ڕێکخستن لەناو کۆمەڵگەی عێراقی - بەرخۆدانی چەکداری و شەڕی گەریلا لەدژی دەسەڵاتە ستەمکارەکان
- هەوڵی دیپلۆماسی بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی کورد
کاریگەری گۆڕینی داینامیکی جیۆپۆلەتیکی:**
دیمەنی جیۆپۆلەتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دەیەکانی دوای بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا گۆڕانکاری بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و کاریگەری لەسەر کەیسی کورد لە باشووری کوردستان هەبوو:
– گۆڕانکاری لە هاوپەیمانییەکان و داینامیکی دەسەڵات لە نێوان ئەکتەرە ناوچەیی و جیهانییەکان
– پارچەپارچەبوون و ڕێکخستنەوەی سنوور و ناسنامەکانی دەوڵەت
– بەردەوامبوونی ململانێ و ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا، هەم تەحەددا و هەم دەرفەت بۆ خودموختاری کورد دروست دەکات
تەحەددیات و دەرفەتە هاوچەرخەکان:
لە ڕۆژگاری ئێستادا دانیشتوانی کورد لە باشووری کوردستان بەردەوامن لە ململانێ لەگەڵ کۆمەڵێک تەحەددا و دەرفەت لە پێناو خۆسەری و چارەی خۆنووسیندا:
– ناسەقامگیری سیاسی و توندوتیژی لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوانتر
– نایەکسانی ئابووری و نایەکسانی کۆمەڵایەتی لەناو ناوچە کوردنشینەکان
– دەرفەت بۆ دانپێدانانی زیاتری نێودەوڵەتی و پشتیوانی لە ماف و خواستەکانی کورد
ئەنجام:
ماوەی نێوان ساڵانی ١٩١٨بۆ١٩٢٦ لاپەڕەیەکی چارەنووسساز بوو لە مێژووی کەیسی کورد لە باشووری کوردستان، کە بە سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکان و خەبات بۆ ئۆتۆنۆمی تایبەتمەند بوو. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوت و تەحەددیات، دانیشتوانی کورد لە خواستەکانیان بۆ چارەنووسی خۆڕاگر مانەوە. ئەمڕۆش میراتی بیستەکان بەردەوامە لە ئاگادارکردنەوە و ئیلهامبەخشین بۆ خەباتی بەردەوامی ماف و دانپێدانانی کورد لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی.
سەرچاوەکان:
1. ماکدۆوال، دەیڤد. “مێژوویەکی مۆدێرن لە کورد”. ئای.بی.تاوریس،٢٠٠٤.
2. ئۆلسۆن، ڕۆبێرت. “سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی کورد و یاخیبوونی شێخ سەعید،١٨٨٠-١٩٥٠”. چاپخانەی زانکۆی تەکساس،١٩٨٩.
3. ڕۆمانۆ، دەیڤد. “بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کورد: دەرفەت و کۆکردنەوە و ناسنامە.” چاپخانەی زانکۆی کامبریج،٢٠٠٦.
