کاژیان جبار عوسمان
بەشی مێژوو قۆناخ چوارەم
بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا کە لە کانوونی یەکەمی 2019 دەستی پێکرد لە کۆریای باشوور پشتڕاستکرایەوە لە کۆتایی ساڵی ۲۰۱۹، لە وهان، چین، نەخۆشییەکی توندی کۆئەندامی هەناسەدان کە بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێوە دروست بوو بە ناوی SARS-CoV-2. ئەم نەخۆشییە بە خێرایی لە شارەکانی چین و وڵاتانی دیکە بڵاوبووەتەوە. لە ۳۰ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۰، ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی باری لەناکاوی نێودەوڵەتی ڕاگەیاند لە پەیوەندی بە نەخۆشییەکەوە و لە ۱۲ی شوباتی ۲۰۲۰ ناوی نەخۆشی نوێی ڤایرۆسی کۆرۆنای ۲۰۱۹ یان کۆڤید-۱۹ی ڕاگەیاند. هێزی بڵاوبوونەوەی ئەم نەخۆشییە زۆر بەرزبوو و بەهۆی ئەو مەترسی و کوشندەیەی کە ڤایرۆسەکە هەیبوو.
ڤایرۆسی کۆرۆنا ڤایرۆسێکی گوازراوەیە کە لە ساڵی 2019دا دەستنیشان کراوە. نەخۆشییەکە لە ڕێگەی بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسانی تووشبوو یان لە ڕێگەی دڵۆپەکانی هەناسەوە دەگوازرێتەوە. نیشانەکان بریتین لە تا، کۆکە، ماندووبوون و لە هەندێک حاڵەتدا، نیشانەکانی هەناسەدان توندترن. بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە، گرنگە دەمامک و دەست شوشتن و دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی بەکاربهێنرێت. هەروەها ڤاکسین وەک شێوازێکی سەلمێنراو بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا پێشنیار دەکرێت.
نیشانەکان
نیشانەکانی نەخۆشی ڤایرۆسی کۆڕۆنای ۲۰۱۹ (کۆڤید-۱۹) لەوانەیە دوو بۆ ١٣ ڕۆژ دوای بەرکەوتن دەربکەون. ئەم ماوەیە دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە و پێش دەستپێکردنی نیشانەکان پێی دەوترێت ماوەی هەوکردن. لەو کاتەدا نەخۆسەکە دەتوانێت ڤایرۆسی کۆڤید-19 بڵاو بکاتەوە پێش ئەوەی نیشانەکان دەربکەون. ئەمە پێی دەوترێت گواستنەوەی پێش نیشانە. نیشانە باوەکان بریتین لە:
تا.
کۆکە
هەناسەتەنگی
نیشانە سەرەتاییەکانی کۆڤید-19 لەوانەیە بریتی بێت لە لەدەستدانی تام و بۆنکردن.
ئازاری ماسولکە.
ڤایرۆسەکە لە تەنۆلکە شلە بچووکەکانەوە بڵاودەبێتەوە کە لە دەم یان لووتی کەسێکی تووشبووەوە دەردەچێت کاتێک کۆکە، پژمین یان قسەکردن، هەناسە دان.
نیشانەکانی کۆڤید-19 لەوانەیە لە زۆر سووکەوە بۆ توند بێت. هەندێک کەس نیشانەی کەمیان هەیە. لەوانەیە ئەوانی تر هیچ نیشانەیەکیان نەبێت، بەڵام دەتوانن نەخۆشییەکە بڵاو بکەنەوە. ئەم حاڵەتە پێی دەوترێت گواستنەوەی بێ نیشانە.
هەروەها ڤایرۆسەکە دەتوانێت بڵاوببێتەوە ئەگەر دەست لە ڕوویەک بدەیت کە ڤایرۆسەکە داپۆشیوە و پاشان دەست لە دەم و لووت یان چاوەکانت بدات. بەڵام ئەگەری مەترسی لەم حاڵەتەدا کەمە.
ڤایرۆسی کۆرۆنا زۆر درمییە و دەتوانێت بەخێرایی لەناو کۆمەڵگاکاندا لەڕێگەی دڵۆپە هەناسەدانەوە بڵاوبێتەوە. ئەمەش بووەتە هۆی بڵاوبوونەوەی بەربڵاو و پێویستی بە ڕێوشوێنی توندی خۆپارێزی وەک دووری کۆمەڵایەتی و بەستنی دەمامک و پاکوخاوێنی بەردەوامی دەستەکان. ڤایرۆسی کۆرۆنا لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیهانییەوە وەک حاڵەتێکی نائاسایی تەندروستی جیهانی ناسێندرا. لە سەرانسەری جیهاندا ملیۆنان کەسی تووش کردووە و ژمارەیەکی بەرچاوی مردنی لێکەوتووەتەوە. هەروەها فشارێکی زۆری خستۆتە سەر سیستەمی چاودێری تەندروستی لە ئاستی جیهانیدا. ڤایرۆسەکە کاریگەرییەکی ناڕێژەیی لەسەر دانیشتوانی لاوازی وەک بەساڵاچووان، ئەوانەی کە بارودۆخی تەندروستی بنەڕەتییان هەیە، و کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان کە دەستڕاگەیشتنێکی سنوورداریان بە سەرچاوەکانی چاودێری تەندروستی هەبووە. بۆ کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، زۆرێک لە وڵاتان ڕێوشوێنی توندی قفڵ داونیان جێبەجێکرد کە لە ئەنجامدا دابەزینی ئابوری توندی لێکەوتەوە. کارگەکان ڕووبەڕووی داخستنی بوونەتەوە، ڕێژەی بێکاری بەرزبووەتەوە و حکومەتەکان پاکێجی هاندانی بەرفراوانیان جێبەجێکردووە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە ئابوورییەکان.
پەتاکە تیشکی خستە سەر گرنگی هاوکاری و هاوکاری نێودەوڵەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانە تەندروستییە جیهانییەکان. وڵاتان زانیاری و دەرئەنجامەکانی توێژینەوە و سەرچاوەکانیان هاوبەش کرد بۆ پەرەپێدانی ڤاکسین و چارەسەر بۆ بەرەنگاربوونەوەی کۆڤید-١٩. پەتاکە گرنگی ڕێوشوێنی تەندروستی گشتی وەک پشکنین، شوێنپێی بەرکەوتن، پرۆتۆکۆلی کەرەنتینە/جیاکردنەوە، هەڵمەتی کوتان، هەڵمەتی هۆشیاری گشتی بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە درمییەکان بەهێزتر کرد.
کاریگەرییە درێژخایەنەکان: کاریگەرییە درێژخایەنەکانی کۆڤید-19 هێشتا نادیارە بەڵام دەکرێت گۆڕانکاری لە شێوازی کارکردن (کار لە دوورەوە)، زیادبوونی پشتبەستن بە تەکنەلۆژیا بۆ پەیوەندیکردن و پێشکەشکردنی چاودێری تەندروستی، گۆڕانکاری ئەگەری لە زنجیرەکانی دابینکردنی جیهانیدا، و بەرزبوونەوەی لەخۆبگرێت گرنگیدان بە ئامادەکاری بۆ پەتاکە. پەتای کۆرۆنا قەیرانێکی بەردەوامە کە پێویستی بە وریایی بەردەوامی تاکەکان، پێکهاتەکان، حکومەتەکان، و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان هەیە. تیشکی خستۆتە سەر پێویستی ڕێوشوێنی کاریگەری تەندروستی گشتی و هاوکاری جیهانی و وەبەرهێنان لە سیستەمی چاودێری تەندروستی بۆ ڕێگریکردن و وەڵامدانەوەی پەتاکانی داهاتوو.
