حوسێن چۆمانی
راگەیاندنی شوێنەواری سۆران
زانستی شوێنەوار یەكێكە لە گرینگیترین زانستەكانی سەردەم,ناوی تەواوی ئەم زانستە (archeology) یە (archeo) واتە كۆن وlogy) واتە ناسین, واتای تەواوی (كۆن ناسی)یان (شوێنەوار ناسی), لەبەر ئەوەی مرۆڤ تاكە بونەوەرە لە سەر زەوی كە ئارەزوو بە زانینی ڕووداوەوكانی پێش ئێستا و و ڕابردووی خۆی و وڵات و ناوچەكەی دەكات، ئەمەش وای كردووە كە زیاتر گرینگی بە زانستی شوێنەوار بدرێت,بە زانستێكی سەردەمی و گرینگ سەیر بكرێت، ئەم زانستە هەڵدەستێ بە لێكۆڵینەوە لە میلەتە كۆنەكان و شوێنی نیشتە جێ بونیان و ناوی میلەتەكان چۆنیەتی كاركردنیان و ژیانیان و لاشەیان… هتد,
هەڵدەستێت بە خوێندنەوەی هەموو جۆرە نووسینەكانی كۆن,ناسینەوەی كەل و پەلی كۆن تاكو بزانرێت بۆ چی بەكار هاتووە و كەی دروست كراوە,دیاری كردنی سەردەمەكان,هەروەها بە هۆی ئەشكەوت و وێنەی سەربەرد(Rock art)و بەردی تایبەت و گلێنەو ئێسك و پروسك پارچە كانزاكان و بەردە شوینەواریەكان وەكو (ئۆپسدیان و لیتیك,دەتوانین سەردەمەكان و لە لایەن ئەو كەسەو ئەو میلەتەی كە دروست كراوە و بۆ چ مەبەستێكیش دروست كراوە دیاری بكەین,هەر بە هۆی زانستی شوێنەوار دەتوانین مێژووی كۆن بنوسینەوە و زۆربەی وردەكارییەكانی ڕووداوەكان تۆماربكەین,هەموو ئەو كتێبە كۆنانەی لە بارەی چاخەكانی بەردینی كۆن و ناوەڕاست و نوێ و چاخی كانزایی نووسراونەتەوە,پشتیان بە دەقە شوێنەوارییەكان و كەل و پەلی شوێنەواریەكان بەستوە,هەروەها هەر لە ڕێگەی ئەم زانستەوە دەتوانیین جیلی ئێستا و نەوەی دواڕۆژ شارەزا بكەین لە مێژووی وڵاتی خۆی و جیهان ,شارەزا بێت لە هەموو ڕووداوە كان و ژیان و شەڕ و چەند یین شتی تر ….
زانایەكی جیهانی دەڵێت (گەر ویستت میلەتێك لە ناو ببەی ئەوا سەرەتا شوێنەوارەكانیان لە ناوببە)” شوێنەوار لە ڕووی گەشت و گوزارییەوە گرینگیەكی زۆر دەبەخشێتە وڵات,دەبینین هەندێك لە وڵاتان بە هۆی هەبوونەی شوێنەواری گرینگ گەشتیاران ڕووی تێ دەكەن,وەك هەڕەمەكانی میسڕ و شورەی چین… هتد, ئەمەش لە ڕووی ئابوریەوە گرینگی بە وڵات دەبەخشێت,بەڵاَم بە داخەو لە هەرێمی كوردستان هەندێك لە هاوڵاتییان گرینگی بە شوێنەوار نادەن و بە خراپی مامەڵەیان لە كەڵ دەكەن,پێیان وایە كاری شوێنەواری كارێكی بێ كەڵك و بێ سوودە ,هەروەها پێیان وایە لە هەر شوێنەك شوێنەوار هەبێت,ئەوا لەم شوێنە زێڕ و خەزێنە تێداییە,هەر بۆییە لە هەندێك شوێن خاڵكی ناوچەكە ناویان لە چەند ناوچەیەكی شوێنەواری ناوە(بەردە خەزێن یان خەزێنەی پاشا),كەچی لە ڕاستی دا ئەم ناوانە هیچ بنەمایەكی نییە,بەڵام لە لایەن شوێنەوارناسان یەك پارچە گۆزە یان گلێنە بە قەد یەك پارچە زێڕ بە بەهاییە.
بە لایەنی زانستی نەوەك ماددی, هەندێكی تر لە هاوڵاتیان بە هۆی خراپ تێگەیشتن لە شوێنەوار, ئەگەر هەر گۆزەو گلێنەك بدۆزنەوە تاكو نەی شكێنن و دڵنیا نەبن لە نەبونی زێڕ تێیدا, ئەوا فەرمانگەی شوێنەوار ئاگادارناكەنەوە,ئەم ئایدۆلۆژیا نا لۆژیكە لە دوای بڵاو بونەوەی چەند پڕوپاگەندەیەكی, نا ڕاستی و بێ بنەمای شوێنەوارە دێت لە لایەن چەند كەسانێكی نا شارەزا و دواكەوتو دێت,هەروەها پێم وایە ئەو فیلمە ئەفسانانەی لە بارەی شوێنەوار دەردەهێنرێن و پەخش دەكرێن كاریگەری تەواویان هەیە بۆ سەر ئایدۆلۆژیای هەندێك لە خەڵك,لەم فیلمانەدا ئاماژە بە هەبونی زێڕ دەكات لە ئەشكەوتەكان و ناوچە شوێنەواریەكان,هیوادارم خەڵك زیاتر خۆیان شارەزابكەن لە یاسا و زانستی شوێنەوار, چونكە لە سالی (2021) كۆمكەڵێك یاسایی شوێنەواری نوێ لە پەرلەمانی كوردستان دەچوو كە بەشێكی پەیوەندی بە سزاكانی بازرگانی كردن بە كەل و پەلە شوینەواریەكان و گەران بە دوای شوێنەوار و شێواندنی شوێنە شوێنەواریەكان و كەل و پەلە شوینەواریەكان هەیە, داواكاریشم لە هاووڵاتییان هەركەسێك لە كاتی دۆزینەوەی هەر كەل و پەڵێكی شوێنەواری ئاگاداری فەرمانگەكانی شوێنەوار بكەنەوە , تاكو بە هۆی ئەم كارەوە خزمەت بە خەڵك و مێژوو و وڵاتی خۆی بكات.
