ئەمڕۆ ساڵیادی لە دایكبوونی بارزانیی نەمرە

زاری كرمانجی- مێرگەسۆر:

121 ساڵ لەمەوبەر و لە ڕۆژێكی وەك ئەمڕۆدا مەلا مستەفا بارزانی، رێبەری بزاڤی رزگاریخوازی گەلی كورد لە گوندی بارزان، لە دایكبووە.

ژیانی منداڵی

بارزانیی نەمر، ناوی تەواوی (مستەفا كوڕی شێخ محەممەد بارزانی)ـیە، لە 14ی ئاداری 1903 لە گوندی بارزان، لەدایكبووە، لە تەمەنی سێ ساڵاندا، كاتێك مەلا مستەفا بەر هەڵمەتێكی عوسمانییەكان دەكەوێت و دوای بەدیلگرتنی شێخ عەبدولسەلام كە برای گەورەیەتی، لەگەڵ دایكیدا بۆ ماوەی ٩ مانگ، زیندانی دەكرێت.

سەركردایەتیكردن

لە ساڵی 1919 بەشداریی شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید دەكات و سەركردایەتیی هێزێكی 300 كەسی پێ دەسپێردرێت، دواتر لە ساڵی 1920 لەلایەن شێخ ئەحمەد بارزانیی برایەوە دەنێردرێت بۆ لای شێخ سەعیدی پیران لە كوردستانی باكوور بە مەبەستی هەماهەنگیكردن لەگەڵ شۆڕشەكەیدا.

لە شۆڕشەكانی ساڵی 1931- 1932 بۆ بەرگریكردن لە میحوەرەكانی (مێرگەسۆر و شێروان)، فەرماندەیی هێزێكی گەورەی دەكرد كە بەرامبەر هێزەكانی ئینگلیز دەجەنگان، لەوێشەوە ناوبانگی وەك سەركردەیەكی سەربازیی بەتوانا و شارەزا، دەركرد.

لە ساڵی 1932 ، حكوومەتی عێراقیی سەردەمی پاشایەتی، بە پشتیوانیی بەریتانیاییەكان، هێرشیان كردە سەر هێزەكانی كورد كە لەلایەن شێخ ئەحمەد بارزانیی برایەوە سەركردایەتی دەكرا، دوای بەدیلگرتنی شێخ ئەحمەد، بارزانیی نەمر، دەستی كرد بە سەركردایەتیكردنی هێزەكان و ڕێكخستنەوەیان.

دوای ساڵێك، حكوومەتی عێراق لێبووردنی گشتی بۆ هێزەكانی پێشمەرگە و بنەماڵەی بارزانییەكان دەركرد، بۆیە لە ماوەی ساڵانی 1936 تا 1943، چالاكیی سەربازی لەلایەن هێزەكانی پێشمەرگەوە ڕاگیرا، تا لە ساڵی 1943 دووبارە بزووتنەوەی كوردی و خەباتی پێشمەرگایەتی، بەسەركردایەتیی بارزانیی نەمر، دەستی پێكردەوە.

جەنگی جیهانیی دووەم

بارزانیی نەمر، توانی دۆخی جەنگی دووەمی جیهانی و كودەتاكەی سەر حكوومەتی عێراقی كە بە سەركردایەتیی بەكر سدقی بەڕێوەچوو، لە خزمەت دۆسیەی كورد بقۆزێتەوە و جارێكی دیكە بگەڕێتەوە بۆ زێدی خۆی لە بارزان، لەوێ هەموو پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكوومەتدا پچڕاند و داواكارییەكانی حكوومەتە لاوازەكەی بەغدای ڕەت كردەوە كە داوای دەكرد، بزووتنەوە پێشمەرگایەتییەكەی، ڕابگرێت.

حكوومەتی عێراق بەردەوام بوو لە سازشكردن، تا ئەو كاتەی بارزانیی نەمر توانی هەموو داخوازییەكانی ئەو كاتیان بەسەردا بسەپێنێت، ئەوەبوو ژمارەیەك ئەفسەری كورد ئیدارەی ناوچەكەیان بە سەرپەرشیی وەزیرێكی كورد، گرتە دەست و دواتر ئەو وەزیرە كوردە و ئەفسەرەكان لە بری حكوومەتی عێراق، فەرمانەكانیان لە بارزانیی نەمر وەردەگرت، شارەزایی سەربازیی ئەفسەرەكانیش لە كاروباری سەربازیدا سوودیان لێوەرگیرا و توانرا ناوچەكە توندوتۆڵ بكرێت و هێزێكی پێشمەرگەی 2500 كەسی پێك بهێنرێت، لە ئەنجامدا حكوومەتی بەغدا كۆنترۆڵی ناوچەكەی بەدەستەوە نەما.

بەڵام دوای ساڵ و نیوێك، حكوومەتی عێراق، توانی هێزێكی زۆر كۆبكاتەوە و هێرش بكاتەوە سەر ناوچەی بارزان، لە مانگەكانی ئاب و ئەیلوول و تا سەرەتای تشرینی یەكەمی 1945، شەڕێكی قورس ڕووی دا و هێزەكانی پێشمەرگە بەرگرییەكی سەختیان كرد، دواتر كشانەوە بۆ ناوچەی (كانی ڕەش) لەسەر سنووری توركیا.

دەبێتە جەنەڕاڵ و فەرماندەی سوپای كۆماری كوردستان

لە 15ی ئابی 1945 لە ئێرانەوە دامەزراندنی پارتی دیموكراتیی كوردستان ڕاگەیەندرا، دوای ماوەیەكی كەم، سەدای پارتی گەیشتە ناوچەكانی كوردستان و توانرا چەندین بڵاوكراوە بە خەڵكی كوردستان بگەیەنرێت، بۆیە حكوومەتی عێراق دەستی كرد بەدەستگیركردنی ئەندامانی پارتی.

لە 22ی كانوونی دووەمی 1946، لە مەراسیمی ڕاگەیاندنی كۆماری كوردستان لە مەهابات، بارزانیی نەمر لەلای دەستە ڕاستی قازی محەمەد وەستابوو، لەوێدا بە فەرماندەی سوپای كۆماری كوردستان دەستنیشان كرا و پلەی “جەنەڕاڵ”ی پێبەخشرا.

لە ساڵی 1945 و دوای كۆتاییهاتنی جەنگی دووەمی جیهان و كشانەوەی ڕووسیا لە ئێران و كۆتاییهاتنی كۆماری مەهابات، هێزەكەی بارزانیی نەمر و هێزەكانی ئێران پێكدائاڵان و شەڕ درووستبوو، لەوێ هێزەكانی كوردستان دوای بەرگرییەكی توند، توانییان خۆیان بگەیەننە ناوچەكانی سنووری یەكێتیی سۆڤیەتیی جاران، ماوەی 12 ساڵ لەو وڵاتەدا مانەوە. لەسەرەتاوە بارزانیی نەمر لە ‌ئازەربایجان و ئۆزبەكستان نیشتەجێ بوو، پاشان بۆ مۆسكۆ گواسترایەوە، زمانی ڕووسی و هونەركارییەكانی سەربازی و زانیاریی ئابووری خوێندووە. لە 26ی تشرینی یەكەمی 1958دا گەڕایەوە عێراق. ئەویش پاش شۆڕشی 14ی تەمووز بوو كە عەبدولكەریم قاسم دەسەڵاتی لە عێراقدا گرتبووە دەست و سیستەمی كۆماری ڕاگەیاندبوو. لە كاتی گەڕانەوەیدا سەروەری و ڕێز و نەوازشێكی زۆری لێنرا، بەڵام بەهۆی پابەندنەبوونی حكوومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم بەو بەڵێنانەی بە كوردی دابوو و هەڵگیرساندنی جەنگ لە دژی كورد، لە ‌ئەیلوولی 1961دا بارزانیی نەمر شۆڕشی دژی دەسەڵاتدارانی بەغدا ڕاگەیاند، لەبەگژداچوونی دژی دەسەڵاتدارانی عێراق هەتا 11ی ئازاری ساڵی 1970 بەردەوام بوو.

ڕێككەوتنامەی ئادار

لە ساڵی 1968، گۆڕانكاری بەسەر سەركردایەتیی عێراقدا هات و كودەتای دووەمی بەعسییەكان ئەنجام درا، بارزانیی نەمر و حكوومەت دەستیان بە گفتوگۆ كرد، بەرهەمی گفتوگۆكان ڕێككەوتنی ئاداری 1970ی لێكەوتەوە كە بەپێی بڕگە و ماددەكانی ئەو ڕێككەوتنە، كورد هاوبەش دەبێت لە حوكمڕانیی عێراق و زمانی كوردیش لە دامودەزگاكانی فێركردن، دەبێتە زمانی فەرمی، جگە لەوەی سیستەمی حوكمی زاتی لە كوردستاندا جێبەجێ دەكرێت و كورد لە ناوچەكەی خۆیدا حوكمی خۆی دەكات، بەڵام دواتر حكوومەتی عێراق خۆی لە ڕێككەوتنەكە دزییەوە و پاشان لەگەڵ ئێران لەسەر دژایەتیكردنی كورد ڕێككەوتن و لە ساڵی 1975 ڕێككەوتننامەی جەزائیریان واژۆ كرد.

لە هەوڵی تیرۆركردن ڕزگاری دەبێت

لە ڕۆژی چوارشەممە ڕێككەوتی 29ی ئەیلوولی 1971، هەوڵی تیرۆركردنی بارزانیی نەمر دەدرێت. لەمبارەیەوە سەیف دووری، مێژوونووسی عێراقی ئاماژەی بەوە داوە: ”لە 29ی ئەیلوولی ساڵی 1971 و دوای ساڵ و نیوێك لە واژۆكردنی بەیاننامەی ئاداری 70 لە نێوان كورد و حكوومەتی ئەوكاتی بەغدا، نازم گزاز، بەرپرسی بەڕێوەبەرایەتیی ئەمنی گشتیی عێراق هەوڵی تیرۆركردنی بارزانیی نەمر، سەركردەی كوردی دا و هەوڵەكەی شكستی هێنا”.

هەوڵەكە لە ڕێگەی شاندێكەوە بوو كە لە 10 پیاوی ئایینی پێكهاتبوو، ئەوان لە بەغداوە چوون بۆ سەردانی بارزانی بۆ نێوانگیری و راگرتنی شەڕی نێوان شۆرشگێرانی كورد و سوپای عێراق.

نەخۆشكەوتن و كۆچی دوایی

بارزانیی نەمر، لە دوای ساڵی 1975، تووشی نەخۆشی دەبێت، بۆیە بە مەبەستی چارەسەركردنی، دەچێتە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بەڵام لە ساڵی 1979 كۆچی دوایی دەكات، دواتر تەرمەكەی بۆ كوردستانی ڕۆژهەڵات دەگەڕێننەوە و لە ناوچەی شنۆ بە شێوەیەكی كاتی بەخاك دەسپێردرێت، دوای ڕاپەڕین، لە مەراسیمێكی گەورەدا، ڕووفاتەكەی بۆ ناوچەی بارزان دەگەڕێندرێتەوە.

ئێستا مەزارگەی بارزانیی نەمر، بووەتە شوێنێك كە هەموو ڕۆژەكانی ساڵ نیشتمانپەروەرانی كورد لە تەواوی ناوچەكانی كوردستاندا، وەك نەریتێكی ساڵانە، ڕوو لە دەڤەر و گوندی بارزان دەكەن.

ڕۆژانەش قوتابییان، مامۆستایان، ڕۆشنبیران، پێشمەرگە، ئافرەتان و سەرجەم چین و توێژەكانی كوردستان، وەك ڕێزگرتنێك لە خەباتی ساڵەهای ساڵەی بارزانیی نەمر، دەچنە سەر مەزارەكەی و نزای خێر و خۆشی بۆ نیشتمان دەكەن.

هاووڵاتیان بۆ KDP: ئەم رێبازە لەبیر ناكەین پەیمانە رێی بارزانی كوردستان یان نەمانە
=ئەمڕۆ بە هەزاران هاووڵاتی لە چینوتوێژەكانی كوردستان و پارچەكانی دیكە سەردانی مەزاری نەمرانیان لە بارزان كردووە، سەردانیكردنی هاووڵاتیانیش بەردەوامە، هەموو ئەو شاند و هاووڵاتیانەی سەردانی مەزاری نەمرانیش دەكەن لەلایەن خەڵات بارزانی، نوێنەری سەرۆك بارزانی پێشوازیان لێدەكرێت، دوای پێشوازی لێكردن و دانانی تاجە گوڵینە سۆز و پەیمان بۆ رێبازی پیرۆزی بارزانی نەمر دووپات دەكەنەوە.
دڵدار حەسەن، هاووڵاتیەكی هەولێرە و ئەمڕۆ سەردانی مەزاری نەمرانی لە بارزانی كردووە بۆ ماڵپەڕی فەرمیی پارتی دیموكراتی كوردستان دەڵێ، “ئەم شوێنە شوێنێكی پیرۆزە، چۆن لە رابردوو كلتوورێكی پێشمەرگایەتی و خۆبەخشی لەسەرەتاكانی شۆڕشدا سەری هەڵدا، ئێمە وەكو چینوتوێژەكانی هەولێر سۆز و پەیمان نوێ دەكەینەوە كە لەسەر ئەو رێبازە پیرۆزە بەردەوام دەبین و بەردەوام لە خزمەت ئەو رێبازە پیرۆزە دا دەبین.
شەهاب زكری، قوتابیەكی زانكۆی سەلاحەدینە، ئەویش بۆ ماڵپەڕی فەرمی پارتی دیموكراتی كوردستان گوتی، “ئەم رێبازە لەبیر ناكەین پەیمانە، رێی بارزانی كوردستان یان نەمانە، بۆیە بەڵێنمان دووپاتكردەوە كە لە خزمەتی ئەو رێبازە پیرۆزەدا بین و وەكو قوتابیەكی سەرەڕم پێشەنگ بین لە خەبات و قوربانیداندا.
زۆرزان دلێر، ئافرەتێكی دهۆكە لەسەر مەزاری نەمران وەها بۆ ماڵپەڕی فەرمیی پارتی دیموكراتی كوردستان دوا و گوتی، “خۆم بە خۆشحاڵ زانی كە ئەمڕۆ لە دهۆكەوە سەردانی مەزاری نەمرانم لە بارزانم كرد، بە خۆشحاڵیەوە لە خزمەتی ئەو رێبازە پیرۆزەدا دەبین، ئەمڕۆ بۆ ئەوە هاتووینەتە سەر مەزاری نەمران كە سۆز و پەیمان نوێ بكەینەوە بۆ ئەو رێبازە و تا لە ژیاندا ماوبین لەسەر ئەو رێبازە بەردەوام دەبین و هەردەم درێژە پێدەری خەباتی بارزانی نەمر دەبین و هاوكار و پاڵپشتی سەرۆك بارزانی بین، بۆ ئەوەی بەو ئاواتە بگەین كە بارزانی نەمر و باب و باپیرانی ئێمە خەباتیان بۆ كردووە.
سەرهەنگ رەسوڵ، مامۆستای زانكۆ، بۆ ماڵپەڕی فەرمیی پارتی دیموكراتی كوردستان دەڵێ، “ئەمڕۆ ڕۆژی كۆچی دوایی سەركردەی گەلی كوردە، پەیمان تازە دەكەینەوە بۆ گەلەكەمان و سەركردەی كورد، ئەو دەسكەوتە گەورانەی ئێستا هاتوونەتەدی و گەلی كورد شانازییان پێوە دەكات، لە ئەنجامی شۆڕشی بارزانی نەمر دەست هاتوون، شۆڕشی بارزانی نەمر، تاكە شۆرشە، كە لە سەرتاسەری كوردستان بەبێ جیاوازی و بە یەك پەیام بەرپا كرا، ئەوەی زۆر گرنگە ئەوەیە كە شۆرشی بارزانی تا ئێستاش بەردەوامە، بەڵام خەباتەكەی بە شێوەیەكی دیكەیە”.
تارق ئیسماعیل، فەرمانبەری میری كە لە سنووری سلێمانی سەردانی مەزاری نەمرانی كردووە بۆ ماڵپەڕی فەرمیی پارتی دیموكراتی كوردستان دەڵێ، “پێویستە هەر ساڵ ئەو رۆژە یاد بكەینەوە و سەردانی مەزاری نەمران لە بارزان بكەین و دەرس لەو زاتە گەورەیە وەربگرین و تێكۆشان و خەباتی ئەو زاتە گەورەیە لەبەرچاو بگرین و لەسەر خەبات و تێكۆشانی ئەو بەردەوام بین، چونكە هەموو ژیانی خۆی بۆ قوربانی میللەتەكەی بووە، كەسێك كە هەموو ژیانی خۆی قوربانی میللەتەكەی بكات، نامرێت و لە دڵی گەلەكەی هەر زیندوو دەمێنێت”.
ڕاوی ماسی قەدەغە كرا
بە بڕیارێكی وەزارەتی كشتوكاڵ ڕاوی ماسی لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان بۆ ماوەی سێ‌ مانگ قەدەغە كرا و بەرپرسێكیش لەو وەزارەتە دەڵێت، ئەو بڕیارە بەمەبەستی پاراستنی سامانی ماسییە.
ئەمڕۆ سێشەم 13ـی ئادار/ مارس، بە بڕیارێكی وەزارەتی كشتوكاڵ هاوشێوەی ساڵانی ڕابردوو بڕیاری قەدەغەكردنی ڕاوی ماسی دەرچووە و سەرپێچیكار سزا دەدرێت لە ماوەی سێ‌ مانگی داهاتوو ئەگەر ڕاوی ماسی بكات.
خالس ئەحمەد بەڕێوەبەری دیوان لە وەزارەتی كشتوكاڵ بە “وشە”ـی ڕاگەیاند، وەكو ساڵی پار هیچ گۆڕانكارییەك لە پلانی پاراستنی سامانی ماسیی و بەرهەمەكەی نییە و هیچ گۆڕانكارییەك نەكراوە.
بەڕێوەبەری گشتی دیوانی وەزارەتی كشتوكاڵ دەڵێت، ساڵانە بە پشكنینی ڕێژەی ئاو و گەرم بوونی بڕیار دەدەین كە كەی ڕاوە ماسی ڕابگیرێت بەهۆی دانانی گەرا بۆ ئەمساڵیش لە 15ـی ئادار تا 14ـی حوزەیران ڕاو قەدەغە كراوە.
ساڵانە بەمەبەستی زیادبوونی بەرهەمی ماسی و دانانی گەرا و زاوزێی ماسی لە هەرێمی كوردستان ڕاوی ماسی بۆ سێ مانگ قەدەغە دەكرێت لەو كاتەش هەر كەسێك ڕاوی ماسی بكات ئەوا سزای مادی دەدرێت و كەلوپەلەكانی ڕاویشی دەستی بەسەردا دەگیرێت.