د. نەڤید شەریف بارزانی
سەرچاوە سایتی (ارفاربی زانستی )
سیاسەتی دراو ئاماژەیە بۆ ئەو کۆمەڵە ڕێوشوێنانەی کە بانکی ناوەندی بە ئامانجی کۆنترۆڵکردنی ڕێژەی هەڵاوسان دەیگرێتەبەر. ئەم سیاسەتانە لە ڕێگەی ئامرازە جۆراوجۆرەکانەوە ئەنجام دەدرێن، لەم بابەتەدا وێڕای ناساندنی ئامانج و ئەرکەکانی بانکی ناوەندی بە کورتی باس لە سیاسەتی دراو و ئامرازەکانی جێبەجێکردنی ئەو سیاسەتانە دەکەین. جگە لەوەش لە دەقەکەدا ئاماژە بە کاریگەرییەکانی سیاسەتە دراوییەکان دەکەین لەسەر سندوقەکانی وەبەرهێنان، لەوانەش سندوقەکانی داهاتی جێگیر و سندوقەکانی پشکەکان.
ئامانج و ئەرکەکانی بانکی ناوەندی چین؟
بانکی ناوەندی وەک ڕێکخراوێکی قازانج نەویست ئامانج و ئەرکی زۆری هەیە. لە گرنگترین ئامانجەکانی بانکی ناوەندی دەتوانین ئاماژە بە پاراستنی بەهای پارە و باڵانسی پارە و ئاسانکاری بۆ ئاڵوگۆڕی بازرگانی و یارمەتیدانی گەشەی ئابووری وڵات بکەین. لە ڕووی باجەوە، بە پێی ماددەی ١١ی یاسای دراوی و بانکی وڵات، دەتوانین باس لە بابەتگەلێکی وەک چاپی دراو و تەقاندنی دراوی باوی وڵات و سەرپەرشتیکردنی بانک و دامەزراوە قەرزییەکانی وڵات بکەین. جگە لەم حاڵەتانە، بانکی ناوەندی بە بانکی دەوڵەتی و بانکی بانکەکانیش ناسراوە. بۆیە دەکرێت کەیسەکانی وەک پاراستنی حسابی وەزارەتەکان و دامەزراوە حکومی و سەر بە حکومەتەکان و بانکە بازرگانیەکان و هەروەها فرۆشتن و گەڕاندنەوەی بۆندەکانی حکومەتیش لەنێو ئەرکەکانی تری ئەم دامەزراوەیە لەبەرچاو بگیرێت.
سیاسەتی دراو چییە؟
پاراستنی بەهای پارە و کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان یەکێکە لە ئەرکە هەرە گرنگەکانی بانکی ناوەندی. بۆ گەیشتن بەو ئامانجە، بانکی ناوەندی سیاسەتی دراوی بەکاردەهێنێت؛ بۆیە دەتوانرێت بڵێین مانای سیاسەتی دراو بریتییە لەو کۆمەڵە کردارانەی کە بانکی ناوەندی بۆ کۆنترۆڵکردنی دابینکردنی پارە و بەڕێوەبردنی هەڵاوسان لە ئابووریدا ئەنجامی دەدات. بەگشتی دەتوانرێت ئەم سیاسەتانە بەسەر دوو پۆلدا دابەشبکرێن: “سیاسەتی دراوی فراوانخوازی” و “سیاسەتی دراوی بچووککەرەوە”. لەم بەشەی خوارەوەدا هەریەکێک لەم حاڵەتانە دەکۆڵینەوە و ئەو ئامرازانە دەناسێنین کە بۆ جێبەجێکردنیان بەکاردەهێنرێن.
سیاسەتی دراوی فراوانخوازی و بچووککەرەوە
بڕی پارە لە کۆمەڵگادا یەکێکە لەو هۆکارە گرنگانەی کە کاریگەری لەسەر ڕێژەی هەڵاوسان هەیە. هەروەها سیاسەتی دراوی فراوان و بچووک دەتوانێت کاریگەری لەسەر ڕێژەی هەڵاوسان هەبێت لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی بڕی پارەوە. بەکورتی دەتوانین بڵێین سیاسەتی دراوی فراوانخوازی واتە ڕێوشوێنی وەک چاپکردنی پارە، کە لە ئەنجامدا بڕی پارە لە کۆمەڵگادا زیاد دەکات. بە پێچەوانەی سیاسەتە دراوییە بچووکەکان، سیاسەتگەلێک هەن کە بڕی پارە لە کۆمەڵگادا کەم دەکەنەوە، بەمەش ڕێژەی هەڵاوسان کەم دەبێتەوە. بۆ نموونە زیادکردنی ڕێژەی سوودی بانکی دەتوانرێت بە سیاسەتێکی دراوی بچووککەرەوە هەژمار بکرێت چونکە بە هاندانی خەڵک بۆ دانانی پارە لە بانکدا بڕی پارە لە کۆمەڵگادا کەمدەکاتەوە.
ئامرازەکانی سیاسەتی دراو
بانکی ناوەندی پێویستی بە ئامرازی جۆراوجۆر هەیە بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتی دراو، لەوانە سیاسەتی دراوی فراوانکردن و بچووکبوونەوەی. “کۆنتڕۆڵکردنی ڕێژەی سوودی بانکی”، “کارکردنی بازاڕی کراوە”، “کۆنتڕۆڵکردنی ڕێژەی یەدەگی یاسایی” و “دیاریکردنی سنووری قەرز” ئامرازەکانی سیاسەتی دراون. لەم بەشەی خوارەوەدا هەریەکێک لەم ئامرازانە دەکۆڵینەوە.
کۆنترۆڵی ڕێژەی سوودی بانکی
کۆنترۆڵی ڕێژەی سوودی بانکی یەکێکە لە ئامرازە گرنگەکانی سیاسەتی دراو. وەک لە بابەتەکەدا هاتووە، هەڵاوسانی زۆر چییە؟ باس لەوە کرا کە بڕی پارەی سوڕانەوە لە ئابووریدا یەکێکە لەو هۆکارە گرنگانەی کە کاریگەری لەسەر ڕێژەی هەڵاوسان هەیە. بۆ ئەوەی تا ئەم بڕە زیاتر بێت، ڕێژەی هەڵاوسان لە ئابووریدا زیاتر دەبێت و بە پێچەوانەشەوە؛ بۆیە ئەگەر بانکی ناوەندی وڵاتێک بە نیازی کاریگەری لەسەر ئەم بڕە پارەیە بەسە کە هانی خەڵک بدات بۆ دانان یان کێشانەوەی پارەی پێشەکی لە بانکەکە بە بەکارهێنانی گۆڕانکاری لە ڕێژەی سوود بەپێی بارودۆخی هەڵاوسانی وڵاتەکە.
سیاسەتی دراوی گرێدراو بە بەکارهێنانی زیادکردنی سوودی بانکی
کاتێک بانکی ناوەندی بەنیازە ڕێژەی هەڵاوسان کەم بکاتەوە بە کۆنتڕۆڵکردنی ڕێژەی سوودی بانکی، ئەوا سیاسەتی دراوی بچووکبوونەوەی زیادکردنی ڕێژەی سوودی بانکی بەکاردەهێنێت. لەم دۆخەدا بە ڕاگەیاندنی زیادبوونی سوودی وەبەرهێنانی بانکی، هانی خەڵک دەدات بۆ کردنەوەی هەژماری درێژخایەن، بەمەش بڕی ئەو پارەیەی لە سووڕانەوەدایە کەم دەبێتەوە. هەرچەندە ئەم سیاسەتە ڕێژەی هەڵاوسان لە کورتخایەندا کۆنتڕۆڵ دەکات، بەڵام لە درێژخایەندا، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی گەشەی ئابووری بە کەمکردنەوەی خواستی وەبەرهێنان و ئەنجامدانی چالاکی بەرهەمدار و ئابووری.
سیاسەتی دراوی فراوانکردن بە کەمکردنەوەی سوودی بانکی
پێچەوانەی ئەوەی لە بەشی پێشوودا ڕوونمان کردەوە کاتێک ڕوودەدات کە بانکی ناوەندی هەوڵ دەدات خەڵک هان بدات بۆ دەرهێنانی پارە لە بانکەکان بە کەمکردنەوەی ڕێژەی سوودی بانکی و زیادکردنی ڕێژەی چالاکییە ئابوورییە بەرهەمدارەکان، لەوانەش چالاکییەکانی وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان. چونکە لە دۆخێکی وادا خەڵک درک بەوە دەکەن کە قازانجی چالاکییە بەرهەمدارەکان یان وەبەرهێنان لە سندوقەکانی وەک سندوقی پشک و سندوقی داهاتی جێگیر (بە بەراورد لەگەڵ قازانجی دانانی بانکی) بە شێوەیەکی بەرچاو زیاترە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی پارە بچێتە ناو سووڕی ئابووری و زیادکردنی بەرهەمهێنان و… كەشەی ئابووری.
کارەکانی بازاڕی کراوە
مانای کارەکانی بازاڕی کراوە لە سیاسەتی دراودا بریتییە لە کڕین و فرۆشتنی بۆندەکان لەلایەن بانکی ناوەندییەوە. کاتێک بانکی ناوەندی بە نیازی کەمکردنەوەی ڕێژەی هەڵاوسانە، مانای وایە دەبێت کارێک بکات کە بڕی پارە لە کۆمەڵگادا کەم بکاتەوە. بۆ ئەم مەبەستە دەتوانرێت دەرکردن و فرۆشتنی زەمانەتنامەی قەرز، لەوانەش بۆندەکانی هاوبەشی، بە شێوازێکی باش هەژمار بکرێت. لە دۆخێکی لەو شێوەیەدا، تاک و بەڕێوەبەرانی سندوقەکانی وەبەرهێنان، لەوانەش سندوقەکانی داهاتی جێگیر و سندوقەکانی پشکەکان (بە کڕینی ئەم بۆندانە،
وەبەرهێنانیان کردووە و دەتوانن لە داهاتودا سوود لە قازانجی ئەم وەبەرهێنانە وەربگرن و بە کڕینی ئەو بۆندانە یارمەتیدەر بوون بۆ کەمکردنەوەی بڕی پارە لە کۆمەڵگا و کەمکردنەوەی هەڵاوسان.
لە لایەکی دیکەوە، کاتێک بانکی ناوەندی بە نیازی دەرزی لێدانی پارەیە بۆ ناو کۆمەڵگا و بەرزکردنەوەی ڕێژەی هەڵاوسان (وەک کاتێک ئابووری وڵات بە ڕێژەی هەڵاوسانی نەرێنی تێوەگلاوە)، دەتوانێت بۆند بە دەست بکڕێت.
