نەورۆز حسن قوتابی بەشی مێژوو قۆناغی چوارەم
کێشەی موسڵ لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەرنەکەوت تا دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی یەکەم لە ساڵی ۱۹۱۸، لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ساڵی ۱۹۲۳ و دامەزراندنی تورکیای نوێ بە سەرکردایەتی مستەفا کەمال بەڵام کێشەی مووسل لە هەموو ئەمانە کۆنتر بوو.
پرسی نەوتی موسڵ بە شێوەیەکی زۆر بە نهێنی مایەوە هەتا ئەو کاتەی وینستۆن چەرچڵ لە ساڵی ۱۹۱۳ بەیاننامەی داگیرکاری خۆی بلاوکردەوە”دەبێت بەریتانیا خاوەنی نەوت بێت، یان بەلایەنی کەمەوە کۆنترۆڵی پێداویستییەکانی بکات. لۆرد کورزن دوودڵ نەبوو لەوەی بە ئاشکرا ڕایبگەیەنێت: سنوورەکانی هیندستان درێژ دەبنەوە بۆ کەنارەکانی فورات.
لە ناوەڕاستی جەنگی گەورەدا، ڕێککەوتنی سایکس-بیکۆ-سازۆنۆڤ هات بۆ دابەشکردنی موڵکی پیاوە نەخۆشەکە کە فەڕەنسا موسڵی بەدەست هێنا، لە کاتێکدا ڕوسیا بەشی خۆی هەبوو لە بۆسفۆر، داردانێل، قوستەنتنیە (ئیستەنبوڵ)، ئەرمینیای ڕۆژهەڵات، باکوری کوردستان و بەشێک لە باشوور. بەریتانیا عێراقی لە باشووری موسڵەوە تا کەنداوی فارس گرت. بەشی بەریتانیا بەس نەبوو بۆ لۆید جۆرج و بە دابەشبوونێکی نادادپەروەرانە بوو و ڕێککەوتنەکەی بە گەمژەترین بەڵگەنامە ناوبرد.
لە کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەمدا، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ئاگربەستێکی لەگەڵ بەریتانیا واژۆ کرد لە ۳۰ی تشرینی یەکەمی ۱۹۱۸، کە پێی دەگوترا ئاگربەستی مودرێس.ئامانج لە ڕاگرتنی هەموو چالاکییە سەربازییەکانی نێوان هەردوو وڵات بوو. لە ۲ی تشرینی دووەم، سێ ڕۆژ دوای واژۆکردنی ئاگربەستی مودرێس، جەنەڕاڵی بەریتانی سێر ویلیام مارشاڵ چووە ناو موسڵ بەڵام ڕووبەڕووی بەرهەڵستی توندوتیژی بووەوە لەلایەن تورکەکانەوە تا 15ی تشرینی دووەمی 1918 بەتەوای بەدیلیانی گرت.
تورک تەنانەت دوای واژۆکردنی پەیماننامەی سێڤریش لە ئابی 1920 دەستی بەسەر ویلایاتی موسڵدا گرت و ڕایگەیاند کە بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە لەلایەن بەریتانییەکانەوە داگیرکراوە، واتە ڕاستەوخۆ دوای ئاگربەستی مودرێس. لۆرد کورزن، نوێنەری بەریتانیا بۆ کۆمەڵەی نەتەوەکان، رایگەیاند کە دەسەڵاتدارانی تورکیا شارەکەیان چۆڵکردووە و دواتر لەلایەن ئینگلیزەکانەوە دەستی بەسەردا گیراوە. لە هەمان کاتدا و دەوروبەری مووسل لە دەستی دانیشتوانی هەمان پارێزگا و هێزە عەرەبییەکان لەژێر فەرمانی ئەفسەرە عەرەبەکان بوون. داوای تورکیا بۆ موسڵ بەردەوام بوو تەنانەت دوای هەڵوەشاندنەوەی پەیماننامەی سێڤر و واژۆکردنی پەیماننامەی لۆزان لە نێوان بەریتانیا و تورکیا لە تەممووزی 1923. هەڵوێستی تورکیا بە نەگۆڕی مایەوە.
لە هەمان کاتدا سەرکردەکانی تورکیای نوێ لەگەڵ بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردیدا لەکێشەدابوون، نەوەک لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا گەشە بکەن و دەست بکەن بە دروستکردنی کێشە لەنێو کوردەکانی تورکیادا. ترسەکانی تورکیا لە دەوڵەتی کوردی لەسەر بنەمای ماددەی 16ی یاساکانی لیستی ئینتیدابی بەریتانیا لە ۹ی کانوونی یەکەمی ۱۹۲۰ هاتبوو کە هیچ ناڕەزایەتییەک نییە لەم فەرمانەدا بۆ دامەزراندنی حکومەتێکی سەربەخۆی ئیداری لە پارێزگا کوردییەکاندا.هەموو ئەمانە دوای بڕیاری کۆبوونەوەی ئەنجومەنی باڵای هاوپەیمانان لە سان ڕیمۆ لە 25ی نیسانی 1920 هات بۆ دانانی عێراق لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیا و سوریا لەژێر دەسەڵاتی فەڕەنسا.
دوای ئەوەی مستەفا کەمال کۆنترۆڵی خاکی تورکیای کرد، داوای هەڵوەشاندنەوەی پەیماننامەی سێڤری کرد کە ، کە دان بە مافی کەمینەکانی تورکیای عوسمانیدا نا. هێزە گەورەکان تێڕوانینی خۆیان بۆ ئەو پەیماننامەیە گۆڕی و مامەڵەکردنیان لەگەڵ تورکیایەکی یەکگرتوو هەڵبژارد لە جیاتی ئەو دەوڵەتانەی کە نەتەوە بچووکەکانیان هەیە و ناتوانن بەرژەوەندییە ستراتیژی و جیۆپۆلیتیکییەکانیان بەدەست بهێنن. نوێنەرانی هێزە هاوپەیمانەکان کۆبوونەوە و پەیماننامەی لۆزانیان لە تەممووزی 1923 واژۆ کرد.
لە ماددەی سێیەمی پەیماننامەکەدا هاتووە: حکومەتەکانی بەریتانیا و تورکیا لە ماوەی نۆ مانگدا سنووری نێوان تورکیا و عێراق بە شێوەیەکی نێودەوڵەتی چارەسەر دەکەن و بابەتەکە ڕەوانەی ئەنجومەنی نەتەوەکان دەکرێت ئەگەر هەردوو حکومەتەکە لە ماوەیەکی دیاریکراودا نەگەنە ڕێککەوتن.
لیژنەکە نەیتوانی چارەسەرێک بدۆزێتەوە بۆ چارەسەرکردنی سنوور، لە 30ی ئەیلوولی 1924 بریاردرا کە لیژنەیەک لە سیاسەتمەدارانی نێودەوڵەتی، جوگرافیناس و ڕۆژهەڵاتناسەکان دیاری بکریت، لەوانە بەلجیکا، هەنگاری، سویسری، هۆڵەندی، تورکی و عێراقی.
لیژنەکە بڕیاریدا موسڵ بگەڕێنێتەوە بۆ عێراق و سنووری نێوان هەردوو وڵات بەپێی هێڵی برۆکسل چاک بکاتەوە بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی گەڵان لە 29ی تشرینی یەکەمی 1924.
هێڵی برۆکسل سنووری نێوان عێراق و تورکیایە و لە یەکگرتنەوەی ڕووباری دیجلەوە دەست پێدەکات لەگەڵ هێڵی تالوکی ڕووباری خابوور تا هێڵی تالوکی ڕووباری هیزل یەکدەگرێتەوە و دواتر دەکەوێتە خاڵێک کە سێ کیلۆمەتر لە سەرووی ڕووبارەکە.
بۆ سەقامگیرکردنی چوارچێوەی کۆتایی پەیماننامە دوو قۆڵییەکە، ئامانجەکانی ئاژاوەی تورکیا لەسەر موسڵ ئاشکرا بوون، چونکە داوای هەندێک شتیانن لە لایەنی عێراقی دەکرد. تورکیا داوای 1000 کیلۆمەتر چوارگۆشەی خاکی عێراقی کردووە لە ناوچەی ئەشوشار امون بەهۆی هۆکاری ستراتیژی پەیوەست بە ئاسایشی نیشتمانییەوە. عێراق بۆ ماوەی 25 ساڵ داوای 10٪ی پشکی عێراق لە کۆمپانیای نەوتی تورکیا کردووە، هەروەها عێراقیش بڕی 10 ملیۆن و 750 هەزار پاوەندی ستێرلینگی دەبێت بدات بەتورکیا.
ئەنجومەنی نەتەویی لە 16ی کانوونی یەکەمی 1925 بە کۆی دەنگ بڕیاری دا سنووری نێوان عێراق و تورکیا دیاری بکات، ئەمەش هێڵی برۆکسلی کرد بە هێڵێکی جیاکەرەوە لە نێوان هەردوو دەوڵەتدا و موسڵ وەک شارێکی عێراقی مایەوە کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە دانی پێدانرا. لەسەر ئەم بنەمایە، ڕێککەوتنێک لە ئەنقەرەی پایتەختی تورکیا لە لایەکەوە لە نێوان بەریتانیا و شانشینی عێراق لە لایەکەوە و تورکیا لە لایەکی دیکەوە لە 5ی خەزەران لە ساڵی 1926 واژۆکرا بۆ سەقامگیرکردنی سنووری عێراق و تورکیا و ئەو سنوورانە نابێت پێشێل بکرێت بە هیچ شێوەیێک بەپێی ماددەی 5ی پەیماننامەکە.
لە 15ی ئازاری 1927، تورکیا بە فەرمی دانی بە دەوڵەتی عێراقدا نا.
