كێشەی ویلایەتی مووسڵ

شهریڤان ساڵح عمر
بەشی مێژوو- زانكۆی سۆران

كێشەی ویلایەتی مووسڵ یەكێك بوو لەو كێشانەی لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی زۆر زەق بووەوە، بەڵام ئەو كێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی زووتر لە نێوان زلهێزەكان وەك (عوسمانی و سەفەوی) هەبوو ، بە شێوەیەكی فەرمی لە كۆتایی ساڵی (1924) وەكوو كێشەیەكی نێودەوڵەتی هاتووەتە پێشەوە و مامەڵەی لەگەڵ كراوە ، لە هەمان كاتدا كێشەكە كێشەیەكی هەرێمی بوو ، بەڵام لە بنچینەدا ئەم كێشەیە ئەو كاتە سەری هەڵداوە لە دوای ئاگربەستی (مۆدرس) لە (30تشرینی یەكەمی ساڵی 1918)لەم كاتەدا بیانووی دەوڵەتی عوسمانی ئەوە بوو كە دەیگوت ویلایەتی مووسڵ داگیركراوە لە لایەن دەوڵەتی بەریتانیا بەبێ شەڕ ،چونكە ئەو كاتەی ڕێكەوتنی (مۆدرس)لەنێوان هاوپەیمانان مۆر كرا نەگەیشتبوونە ویلایەتی مووسڵ ، وە ویلایەتی مووسڵ لە چوارچێوەی ئاگربەستی (مۆدرس)نەبوو،وە بەریتانیا داگیری كردەوە ، وە بەپێی ئاگر بەستی (مۆدرس)ویلایەتی مووسڵ ئەو كاتە سەر بە دەوڵەتی عوسمانی بوو نەك بەریتانیا، بۆیە بەریتانیا بیانووی هەبوو بۆ ئەمە كە دەیگوت لە بڕگەی(7) مادەی(14)ئاگر بەستی (مۆدرس)ڕێی بە سوپای هاوپەیمانان و بەریتانیا داوە،وە بەریتانیا بۆی هەیە ئەم شوێنە دەست بەسەر دابگرێت كە مەترسی هەیە بۆ سەر وڵاتانی هاوپەیمانان و بەریتانیا ، وە بە پێ ئەم بڕگە و مادە ناوچەكانی ویلایەتی مووسڵ دەبێتە ناوچەیەكی ژێردەستی بەریتانیا وە بەریتانیا شەرعیەتی داگیركردنی ئەم ناوچانەی بە خۆیدا،بەڵام دەبینین لە پەیماننامەی (سیڤەر)كە دەوڵەتی عوسمانی دانی بەوە نا بوو ئەو ناوچانەی دەكەونە سنووری (سووریا و عێراق)بكەوێتە ژێر ڕژێمی سەرپەرشتی كردنی بەریتانیا ، وە ائنتیدابی بەریتانیا و فەرەنسا لە (سیڤەر) لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی دانی پێدانڕاوە، بەڵام دوای هاتنی حكومەتی (كەمالیەكان)دووبارە كێشەی ویلایەتی مووسڵ سەری هەڵداوە، توركیای نوێ دووبارە داوای گەرانەوەی ویلایەتی مووسڵییان بۆسەر توركیا دەكرد،بەپێی بیروبۆچوونی ئەوان چەند بڕگەیەك هەبوو كە ئەوان بەرگری بكەن لە داواكاری خۆیان ، كە دەیانگوت باوەڕمان بە دەنگدان هەیە و با ڕاپرسی بكرێت لەسەر ناوچەكە ،كە چۆن هەڵوێستی خۆی یەكلای دەكاتەوە، بەشێك لە عێراق و توركیا پشتیان بەوە ئەستوور بوو بەپێی زانیاری توركەكان نەك ویلایەتی مووسڵ شوێنێكی عەرەبی نییە بەڵكوو پێشیان وا بوو كە(2 لەسەر3)ی پێكهاتەی ویلایەتی مووسڵ عەرەب نین وە ژمارەی عەرەب كەمەوە بەلای ئەوان ئەمە خالێكی بەهێزە بۆ گەڕانەوەی ویلایەتی مووسڵ بۆ سەر توركیا بەڵام ئەمە وانە بوو ،چونكە بەریتانیا پیلانی خۆی بۆ ئەمە دانابوو، وە بەریتانیا دوای وتووێژ لەگەڵ توركیا چەند بیانوویەكی هەیە، وەك بەریتانیا بەڵێنی دابوو بە عەرەب بەر لە هەڵگیرسانی (جەنگی یەكەمی جیهانی)كە جارێكی تر نایانخاتەوە ژێردەستی تورك ، وە بەریتانیا دەیگوت ئێمە بەڵێنمان داوە بە (مەلیك فەیسەڵ)كە ویلایەتی مووسڵ بە عێراقی عەرەبی بڵكێنین، وە ڕێگە نادەین عێراق بە ویلایەتی مووسڵیش دابەش بكرێت ،وە بەریتانیا دەیگوت بڕیاری سەرپەرشتی كردنی عێراقمان داوە ، تەنانەت ئەمەمان چەسپاندووە بە بڕیار لەلایەن كۆمەڵەی

‏‎بەریتانییەكان زۆریان مەبەست بوو شاری مووسڵ داگیر بكەن ، بۆیە دوای چەند ڕۆژێك توركەكانیان ناچار كرد شارەكە چۆڵ بكەن .بەریتانیا وەك هێزێكی ئیمپراتۆری مەزن و لە شەڕدا سەركەوتوو، زۆر ئاسان بوو بۆی خواستەكانی خۆی بەسەر لایەنی دۆڕاودا بسەپێنێت . پاكانەی بەریتانییەكان بۆ داگیركردنی مووسڵ بەندەكانی( ٧ و ١٦ )ی ئاگربەستەكە بوون . بەندی (٧) ئەو مافەی دەدا بە هاوپەیمانان كە لە حاڵەتی پەیدابوونی هەڕەشە لەسەر ئاسایشی هێزەكانیان هەموو ئەو خاڵە ستراتیژیانە داگیر بكەن كە دەبنە مایەی هەڕەشە .ئەم «باری هەڕەشە لەسەر ئاسایشی هێزەكان» سەد لێكدانەوەی هەڵدەگرت . خالی (١٦ )ش لایەنی عوسمانی ناچار كردبوو . هەموو بنكە سەربازییەكانی (حیجاز ،عەسیر ، یەمەن،سووریا و میزۆپۆتامیا )تەسلیمی نزیكترین فەرماندەی هێزەكانی هاوپەیمانان بكات، هەروەها هێزەكانیشی لە (كیلیكا)بكێشێتەوە ، تەنیا ئەوانە نەبن كە بۆ پاراستنی ئارامی و ئاسایش پێویستن ، وەك لە خالی (٥)مدا باسی لێوە كراوە كەس باوەڕی بەوە نەبوو سوپای عوسمانی لە پەل و پۆ كەوتوو توانای ئەوەی مابێت هەڕەشە لەسەر هێزی هاوپەیمانان دروست بكات . حكومەتی عوسمانی لە ئیستەنبوڵ ، لە دوای ئەویش حكومەتی كەمالی لە ئەنقەرە ئەم داگیركردنەی مووسڵییان بە كردەوەیەكی نە قانوونی دانا، چونكە لە دوای مۆركردنی ئاگربەستەكە بووە و بە لێكدانەوەی ئەوان لە دژی بنەما سەرەكییەكانی بوو . ئا لێرەوە كێشەیەك بە ناوی كێشەی مووسڵ ( كە لە ڕاستیدا كێشەی ویلایەتی مووسڵ ) لە نێوان (بەریتانیا و عێراق)ی ژێردەستەی لە لایەك و (توركیا) لە لایەكی ترەوە پەیدا بوو . لە ناوەڕۆكدا كێشەكە كێشەی (باشووری كوردستان)بوو بەو پێیەی هەموو دەڤەرەكانی لە چوارچێوەی ویلایەتی مووسڵدا بوون.

كێشەی ویلایەتی مووسڵ وەك پرسێكی گرنگ مامەڵەی لەگەڵ دەكرا لەبەر چەند هۆكارێك:-

ویلایەتی مووسڵ ئەو ناوچەیە بوو تا ئەو كاتە نەكەوتبووە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا .لەبەر پێكهاتەی ئەو ناوچەیە كە كورد و عەرەب و توركی تێدا بوو.پێكهاتەی ئایینی جیاواز هەبوو لەم ویلایەتە .لایەنی ئابووری و سیاسی هۆكار بوو .شوێنی جوگرافی هۆكارێكی گرنگ بوو كە ئەم كێشەیە بەم شێوەیە هەر بەردەوام بوو لە نێوان تورك و عەرەب و كورد لەو كات تا ئێستاش .جۆرێك ڕارای هەبوو لەلایەن كوردەكان كە سەربەخۆن یان سەر بە توركیایە .

بۆیە دوای زۆرێك لە وتووێژ و گفتوگۆ لەنێوان بەریتانیا و توركیا نەگەیشتنە چارەسەركردنی كێشەی ویلایەتی مووسڵ ، بۆیە بڕیار درا كێشەكە وەكوو بڕگەیەكی سەرەكی (كۆنگرەی لۆزان لە 22/نیسانی 1923)بڕیار درا لەوێ داكۆكی بكرێت، لەسەر پرسی مووسڵ بەڵام لەو كۆنگرەیەشدا،بەریتانیا و توركیا نەیانتوانی بە شێوەیەكی یەكلاكەرەوە پرسەكە چارەسەر بكەن،بەڵام بڕیاریاندا ماوە بدرێت بە توركیا و بەریتانیا بۆ ماوەی (9)مانگ ئەگەر هەردوولا نەیانتوانی لەو ماوەیە چارەسەری پرسی مووسڵ بكەن ،ئەوا پرسەكە دەدرێتەوە (كۆمەڵەی گەلان) لە ماوەی دیاریكراو كە 9مانگ هەوڵ درا و دانیشتن كرا لە نێوان بەریتانیا و توركیا بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشەیە ئەوە بوو لە (19/مایسی /1924)دانیشتن كرا لە نێوان بەریتانیا و توركیا وە هەوڵیاندا كێشەی ئاشوورییەكانیش چارەسەر بكەن لە و كۆنگرەیە ،بەڵام نەیانتوانی لەو كۆنگرەیەدا كێشەی مووسڵ چارەسەر بكەن بۆیە نێردرا بۆ كۆمەڵەی گەلان.

لە كۆمەڵەی گەلان كێشەكە بە كوێ گەیشت چی لێ هات :-

لە (6/ئابی/1924) بەریتانیا پێشنیار دەكات كە ئەو پرسە لە ئایندەیەكی نزیكدا لە یەكەم دانیشتنی كۆمەڵەی گەلان بكرێت بە یەكەم كار لە دانیشتنەكە، وە قسەی لەسەر ئەم كێشەیە بكرێت و بڕیاری چارەسەركردنی بدرێت ، بۆیە ئەنجوومەن دوای دانیشتن هەستا بە پێكهێنانی لیژنەیەك لە(3)كەس پێك هاتبوو لە(سەرۆك وەزیرانی مەجەر ، وەزیری ڕێگەپێدراوە سوێد لە خاكی ڕۆمانیا، وە ئەفسەرێكی خانەنشینی بەلجیكی) وە (2 تا3)كەس ئەندام بوون لەم لیژنەیە، دوای پێكهێنانی لیژنەكە بڕیار درا لە یەكەم دانیشتنی كۆمەڵەی گەلان لە برۆكسل لە پایتەختی بەلجیكایە لە (27/تشرینی یەكەمی ساڵی 1924)ئەو دانیشتنە ئەنجام درا بۆ ئەوەی سنووری توركیا و عێراق دیاری بكەن كەلە دوا ڕۆژ بە (نەخشەی برۆكسل)ناسرا، وە بڕیاردا لیژنەكە سەردانی عێراق بكات لە (16/كانوونی دووەم/1925)گەیشتە بەغدا و پێشوازی لەو شاندە كرا و( مەلیك فیصل) وتاری خوێندەوە گوتی((ئەگەر عێراق بریتی بێ لە لاشەیەكی زیندوو ئەوا مووسڵ سەریەتی،وە لاشەش بەبێ سەر بە مردوو دادەنرێت وە ڕێگە نادرێت مووسڵ لە عێراق جیا بكرێتەوە)) دواتر لیژنەك پێك هات لە (27/كانوونی دووەم /1925) لیژنەكە چووە مووسڵ لێكۆڵینەوەی تەواوی ئەنجام دا لەڕووی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی بەگشتی،لە چەند شوێنێك ڕاپرسی ئەنجام درا بەڵام سەركەوتنی كەم بوو،دواتر لە (16/3/1925) لیژنەكە گەرایەوە بۆ كۆمەڵەی گەلان، یاداشتێكی پێشكەش كرد كە لە (113)لاپەڕە و (11)نەخشە پێك هاتبوو كە نەخشەی ویلایەتی مووسڵ بوو دواتر (16/تەممووز) پێشكەش بەكۆمەڵەی گەلانی كرد دوای پێشكەش كردنی كۆمەڵێك زانیاری تیدابوو لەڕووی پێكهاتەی ،نەتەوەی و ڕەگەز و مێژوو و ئابووری و سەربازی و سیاسی و كۆمەڵێك زانیاری تری تێدا بوو وە كۆمەڵێك پێشنیار كرا كە ئەو پێشنیارانە بوون بەبناغەیەك بۆ یەكلای كردنەوەی كێشەی ویلایەتی مووسڵ،لەوانە نابێت بە هیچ شێوەیەك ویلایەتی مووسڵ دابەش بكرێت وە بۆ ماوەی (25)ساڵ لەژێر ڕژێمی ائنتیدابی بەریتانیا دەبێت بمێنێتەوە،وە باسی كەمە نەتەوەیییەكان بەگشتی و كورد بەتایبەتی تیدابوو ڕەچاو بكرێت بەتایبەتی لە ڕووی بەكارهێنانی زمان لە دام و دەزگاكان و خوێندن و نووسین وە مافی ئەوەیان پێ بدرێت بە ئازادی داب نەریتی خۆیان بە شێوەیەكی ئاشكرا بپارێزن و كاری پێ بكەن وە لە ژێر سایەی حكومەتی عێراقی دەمێنیتەوە،بەڵام بۆ ئەم مەبەستە جارێكی تر (كۆمەڵەی گەلان)هەوڵی دا كۆبوونەوەیەك بكات لەو كۆبوونەوەیە ڕێك بكەون لەسەر چەند خالێك كە بوو بە هۆكار و سەرەتای یەكلای كردنەوەی كێشەكان.

هۆكاری لكاندنی مووسڵ بە عێراق:

هۆكاری نیو دەوڵەتی ، وڵاتانی زلهێز ئەو بەرژەوەندی ئابووری و سیاسییانەی هەیانبوو وەكوو نەوت یەكێك بوو لە هۆكارە لە پێشینەكان .هەڵكەوتەی جوگرافی مووسڵ ،چونكە لەڕووی ئابووری و بازرگانی گرنگ بوو.هۆكاری پەیوەست بەناو خۆی عێراق و ویلایەتی مووسڵ ،چونكە ئەو فشارە گەورەی كە كورد هەیبوو لەسەر عێراق و بەریتانیا وەك (بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد) لەوانە (شێخ مەحموود)ئەو بارودۆخەی كەلە ناوچەكانی تری كوردستان هەبوو هۆكاری بەهێز بوو كە ویلایەتی مووسڵ نەچێتەوە سەر توركیا .ئەو بەڵێنەی كە بەریتانیا بە(مەلیك فەیسەڵ) دابوو كە جارێكی تر نایانخاتەوە ژێر دەسەڵاتی توركیا .ئایا توركیا دوای ئەوەی ئەم هەموو هەوڵ و كۆششەی دا بۆ ئەوەی مووسڵ ببێتە بەشێك لە خاكی توركیا ئاوا بەئاسانی دەست لەم خاكە هەڵدەگرێت ، بێگومان هەر لە ساڵی(1926)كە بە بڕیار و پێشنیازی كۆمەڵەی گەلان مووسڵ بە خاكی عێراق لكا ، دەتوانین بڵێن توركیا دوو دڵ و ناڕازی بوو ، هەرچەندە لەبری ئەم ڕازی بوونەی چەندین ئیمتیازاتی لە حكومەتی عێراق وەرگرت ،ئایە دووبارە هاتنەوەی توركیا مانای ئەوە نییە ڕێكەوتنی نێوان كۆمەڵەی گەلان و توركیا و عێراق ،كۆتایی هاتووە ، هەرچەندە توركیا هەرگیز لە خاكی عێراق و وە بەتایبەتی كوردستان نەچووەتە دەر هیچ كاتێك، وە هەژموونی هەبووە لە ناوچەكە جا بە هەر شێوەیەك بێت ،بێگومان توركیا دووبارە هەوڵ دەدات پێگەی خۆی بەهێز كات لە عێراق، وە ئاواتی توركیا ئەوەیە دووبارە،پێگەی خۆی بەهیزبكات لە ناوچەكە وەك دەوڵەتی عوسمانی كۆن،