ئامادەكردنی : هێلین شەهاب
قوتابی بەشی مێژوو-زانكۆی سۆران
شارەدێی باسرمە دەكەوێتە سنووری قەزای شەقڵاوە لە پارێزگای هەولێر، لە ڕووی ئیدارییەوە سەر بە ناحیەی هەریرە، ئەم شارەدێیە وەكوو هەموو ئەو گوند و ناحیە و شارانەی كوردستان ڕۆڵی هەبووە لە كۆندا بە تایبەتی لە سەردەمی ڕژێمی بەعس كە شارەدێی باسرمە یەكێك بووە لەو شارەدێیانە كە ڕژێمی بەعس بۆ مەرام و بەرژەوەندییەكانی خۆی بەكار هێناوە كە ئەویش دروستكردنی ئۆردوگایی زۆرە ملێ بووە لەو شارەدێیە و ڕاگواستنی خەڵكی ناوچەكە و دەوروبەری بۆ ئەو ئۆردوگایانە، لێرەدا پرسیاری ئەوەمان بۆ دروست دەبێت كە بۆچی ڕژێمی بەعس ئەو ناوچەی هەڵبژاردووە؟ یاخود مەبەستی ڕژێمی بەعس چی بووە لە دروستكردنی ئەو ئۆردوگا زۆرەملێیانە؟ هەروەها خەڵكی ناوچەكە چ ڕۆڵیان هەبووە لە ئازادكردنی ئۆردوگای زۆرەملێی باسرمە ؟
پێگەی جوگرافیای شارەدێی باسرمە دەكەویتە باكووری ڕۆژهەڵاتی پارێزگای هەولێر، لە بەشی باشووری سەنتەری شەقڵاوە و شارەدێی هیران، لە بەشی باشووری ڕۆژئاوا شارەدێی پیرمام، لە بەشی باشووری خۆرهەڵات شارەدێی بالیسان، ئەم شارەدێیە سەر بە قەزای شەقڵاوەیە دەكەوێتە سنووری پارێزگای هەولێر نزیكەی (٦٠)كم لە پارێزگاكەوە دوورە، بڕیاری بە شارەدێی بوونی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (٢٠٠٧)، ئەو گوندانەی دەكەونە سەر سنووری ئەم شارەدێیە (٥٤)گوندن و دەكەوێتە ناوچە دەشتەكانی هەریر و بە كۆمەڵێك چیا و گرد دەور دراوە، هەڵكەوتەی جوگرافیا و بە پیتی خاكەكەی، سوودێكی زۆری بۆ كشتوكاڵكردن و دەور پشتی بۆ ئاژەڵ لەوەڕاندن هەیە بۆ دانیشتووانی ئەو ناوچەیە.
ناوی ئەم شارەدێیە بە پێ سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن كە باسرمە هەمیشە بایەكی ساردی لێ هەڵكردووە بە شەوان بە ڕۆژیش زۆر گەرم بووە، ئەمەش وایكردووە كە ئەم ناوە لەم ناوچەیە بنرێت، ئەم شارەدێیە چەندین كەسایەتی دیاری لێ هەڵكەوتووە كە ناوبانگی باشیان لە كۆندا هەبووە و ئێستاشی لەگەڵ دابێت ناوییان بە بەرزی ماوەتەوە، حەسەن سیساوەیی هونەرمەندی میللی كورد یەكێك لەو هونەرمەندانەیە كە لەو ناوچەیە لە دایك بووە كە لاوك بێژ و حەیران بێژی ناوچەكە بوو بە دەنگە خۆشەكەی چەندین بەرهەمی هەبووە، هەر لە كاتی مردنی هەر لە شارەدێی باسرمە نێژراوە، ئەگەر بێ توو باس لەوە بكەین كە شارەدێی باسرمە ڕۆڵی چ بووە لە كۆندا چ ڕووداوێكی گرنگ ڕوویداوە ئەویش دروستكردنی ئۆردوگای زۆرەملێ بووە لە لایەن ڕژێمی بەعسەوە لە ماوەی ساڵانی (١٩٨٧-١٩٨٨) دروستكراوە، مەبەستی ڕژێمی بەعس چی بووە لە دروستكردنی ئەو ئۆردوگایانە گواستنەوەی خەڵكی ناوچەكە و گوندەكانی دەوروبەری بووە بۆ ناو ئەو ئۆردوگایانە بە بیانووی گەشەپێدان و گرنگی دان بووە بە ژیانیان لە لایەنی خوێندن و تەندروستی، كە ڕادەگوزران گوندەكانیان كاول دەكران، هەموو بەروبوومێكیان لە ناو دەبرد و ناوچەكەشیان بە قەدەخەكراو ناو دەبرا، مەبەستێكی تریان ئەوە بوو بیرۆكەی سیاسی كۆمەڵایەتی و ئابووری بوو، واتە ئازادی مافە گشتییەكانی كورد كپ بكرێت، بەڵام مەبەستی سەرەكی یان دابڕانی گوندنشینەكان بە هێزی پێشمەرگە بوو، چونكە سەرچاوەی بژێوی ژیانی پێشمەرگە لەو گوندانە بوو، هەڵبژاردنی شارەدێی باسرمە بۆ دروستكردنی ئۆردوگایی زۆرەملێ بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە كەوتبووە سەر ڕێگای سەرەكی و دەتوانرا بە ئاسانی دەستی بەسەردا بگرن لە هەر بارودۆخێكدا وەكوو ڕاپەڕین و خۆپیشاندانێك زوو دەیانتوانی كۆنترۆڵ بكەن، دوای كۆكردنەوەی دانیشتووان لەو ئۆردوگایە كە زیاتر لە زیندانی سەربازی دەچوو و هیچ خزمەتگوزارییەكی تێدا نەبوو، وە هیچ بنەمایەكی ژیانكردنی تێدا نەبوو واتە ژیانیان زۆر سەخت بوو لە ناو تۆز و خۆڵ دابوون لە بن چادرەكان،دوای ڕاگواستنی خەڵكی گوندەكانی خۆشناوەتی و دۆڵی هەروتیان و بالیسان و مێرگەسۆر و بارزان و باڵەكایەتی و خەیلانی و هەركی دەوروبەری وەكوو هەموو خەڵكی گوندەكانی دیكەی كوردستان لە ناو ئەو ئۆردوگایانە كۆ دەكرانەوە، تا چەندین ساڵ مانەوەی ئەو خەڵكە لە نێو نەهامەتی و برسێتی و دەردەسەری بەردەوام بوو تا ڕۆژی 9/3/1991 لە نیو ئۆردوگایی باسرمە لە كەش و هەوایەكی سارد لە كاتژمێر چواری ئێوارە جموجۆڵی ڕاپەرین دەستی پێكردوو ڕۆژی دواتر بە یەك دەنگ دانیشتووانی ئۆردوگاكە پەلاماری مەركەزی پۆلیساندا و توانیان بە ماوەیەكی كەم دەستی بەسەردا بگرن و ئۆردوگایەكە ئازاد بكەن، ئێستا ئەم ئۆردوگایانە ماون و بوونەتە هێما و ڕەمزی بەرەنگاربوونەوەی دژ بە زۆرداری و زوڵمی ڕژێمی بەعس.
لە ئەنجامدا گەیشتین بەوەی كە شارەدێی باسرمە كەوتووتە كوێ و ناوی لە چییەوە هاتووە، چ ڕۆڵێكی بینیوە لە كۆن و خەڵكەكەی چۆن خۆڕاگرانە بەرامبەر بە زوڵم و ستەمی داگیركەری وەستاونەتەوە.
سەرچاوە :
١- كۆمەڵگای باسرمە ،م حەمەدەمین مستەفا.
