هیوا ساعدی
سەید خەلیل یەكێك لە پیر و ڕابەرانی ئاینی یارسان، شاعیر و ژەنیار، ئاواز خوێن، ئاهەنگساز، وەرزشكار، نوسەر، خۆشنووس، عارفی بینا و عاشق. لە ساڵی 1958 لە شاری سەحنە لە دایك بوو. باوكی سەید شاهمراد عالی نژاد ژەنیاری تەمبور بوو.
سەید خەلیل، ژەنینی تەمبووری لە لای سەید نادر تاهیری دەست پێكرد و پاش دوو ساڵ چووە خزمەت سەید ئەمروڵلا شاه ئیبراهیمی. هەروەها ماوەیەكیش لای دەروێش ئەمیری حەیاتی فێركار بوو و پاشان توانی بگاتە كلاسەكانی مامۆستا عابدین خادمی. لەو سەردەمە دا هاوكات سەرپەرشتیی گرووپی تەمبوورژەنانی سەحنەی وە ئەستۆ گرت. ناوبراو ساڵی 1997 بەشی مۆسیقای زانكۆی تارانی تەواو كرد.
سەید خەلیل شارەزاییەكی تەواوی لەسەر مۆسیقای ئێران و كوردستان هەبوو. وە لە لای مامۆستا میرزا حسێن خادمی فێری ئاواز ببوو و لە لای مامۆستا نادر نادری فێری دەف ژەنین بوو و لە لای كەیخوسرەو پوورنازریش، تارژەنین فێر بوو.
سەید خەلیل، جگە لە ژەنینی تەمبوور، خەریكی دروست كردنی تەمبوور و سێ تاریش بووە و ئامێرە دروست كراوەكانی ئەو بە مۆری “شەیدا” بەرهەمی كارگەی هاوبەشی ئەو و عەبدولرەزا راهنەما بوون و لە پاش ساڵی 70 ـوە لە كارگەی خۆیدا بە مۆری “قەلەندەر” دروست كراون و ئێستا لەبەر دەستن.
لە سەرەتای شەستەكان، گرووپی تەمبووری شەمس، بە سەرپەرشتیی كەیخوسرەو پوورنازری پێكهات و سەئد خەلیل چووە نێو ئەو گرووپەوە. پاشان لە ناوەڕاستی حەفتاكان، سەید خەلیل خۆی گرووپی “بابا تاهیر”ی پێك هێنا. ناوبراو جگە لە تەمبوور ژەنین و ئاواز خوێندن، شارەزاییەكی تەواو لە سێ تار ژەنین دا هەبوو.
ئەو بەرهەم و كتێبانەی خوارەوە لە سەید خەلیل بە جێ ماون:
1- تەمبوور لە كۆنەوە تا ئەمڕۆ. كە نامەی تەواو كردنی بەكالۆریۆسی لە كۆلێژی مۆسیقای زانكۆی تاران بوو. 1997
2- نامیلكەی “یاری” كە هەڵبژاردەیەكە لە دەفتەری سەرئەنجام. 2001 چاپی یەكەم 2006
3- وەرگێڕان و تەفسیری كەلامی حەزرەتی شێخ ئەمیر و كەلامی حەزرەتی تەیموور بانیاران. هەروەها بەراوەردی نوسخەكان و وەرگێڕانی كەلامی حەزرەتی خان ئەڵماس.
ئەلبۆمی مۆسیقا:
كۆمەڵێكی زۆر بەرهەمی مۆسیقایی لە پاش بەجێ ماوە كە بریتین لە ئەلبوومەكانی “ێیین مستان، پنای علی، زمزمە قلندری، ێیین قلندری، شكرانە و هەروەها ژمارەیەكی زۆرم بەرهەمی مۆسیقایی لە رێورەسمە ئاینییەكانی ئاینی یارسان .
سەید خەلیل پاش چەند سال ژیان لە شاری تاران لە ساڵی 2001 دا بۆ ماوەی شەش مانگ چووە سوید و پاشان بۆ ساڵێك نشتەجێ بوونەكەی درێژ كردوە. بەر لەوەی بتوانێ بگەڕێتەوە ئێران، لە 2002 دا لە شاری گۆتنبرگی سوید، لە لایەن كەسانێكی نەناسراوەوە تیرۆر كرا و پاشان لەشی پاكی و خانووەكەی ئاگریان تێبەردرا بەڵام ڕیش و سمێڵ و قژی نەسووتان كە سەید میهرداد مشعشعی ئەی گێڕێتەوە و خۆی چووەتە سەر لاشەكەی.
عشق ناقوس انالحق میزند
غیرتش ێتش به ناحق میزند
عشق اعجاز مسیحا میكند
جلوه های حق هویدا میكند
عشق ێتش می زند بر جان عقل
می بسوزاند ز بن بنیان عقل
مێژووی تەمبوور یان تەنبوور ناوی ئامێرێكی مۆسیقایە، ئەم سازە لە كاسەیەكی گەورەی باڵدرێژ پێكهاتووە كە چوار تاڵ ژێی بەسەردا تێپەڕ دەبێت و بە قامك دەژەنرێت، تەمبوور سازێكی تایبەتی ئایینی یارسانە كە زۆرتر لە ناوچەكانی كرماشانی كوردستانی ئێران بەكاردێت، شوێنكەوتووانی ئایینی یارسان یان هەمان ئایینی كاكەیی وەك سازێكی پیرۆز سەیری دەكەن و لە بۆنە ئایینییەكاندا بەكاریدێنن، جگە لە كوردستانی ئێران كاكەییەكان لە ناوچەكانی كەركوك و دوز و هەڵەبجەی شەهیدیش نیشتەجێن و لە بۆنە ئایینییەكاندا ئەم سازە بەكردێنن.
لە ناو كورداندا چەندین بۆچونی جیاواز هەن لەسەر تەمبوور بۆ نمونە كوردانی توركیا بە دیوان دەڵێن تەمبوور، لە ڕۆژهەڵات و باشور بە سازی ئایینی یارسانییەكان دەوترێت تەمبوور، كوردانی خۆراسان بە دوو تار دەڵێن تەمبوور.
تەمبوور بە پێی ئەو ئامێرەی لە ئیلامی ڕۆژهەڵاتی كوردستان دۆزراوەتەوە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٥٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا، هەنووكە حەوت جۆری تەمبوور هەن ئەوانیش: شێروانی، خۆراسانی، بەغدادی یان مەزانی، توركی، دوو تەلی، نای تەمبوور و تەمبووری مەركەشی. فارابی لە كتێبی (الموسیقی الكبیر) تەمبوری بەغدادی و خۆراسانی ناودەبات.
لە ناو كورددا چەندین ژەنیاری بەتوانای تەمبوور هەن كە ناوبانگیان سنورەكانی بڕیوە وەك: سەید خەلیل عالی نژاد، كاكە ئەڵاموراد حەمیدی، كەی خەسرەو پورنازری.
نمونەی مەقامەكانی تەمیرە بریتین لە: شێخ ئەمیری، سەحەری، باباناوس، عابدینی، چەپی، قەتار، تەرز
