ئامادەكردنی : هیوا ساعدی
یەكێك لە سەركردە گەورەكانی باكووری كوردستان و كوردە عەلەوییەكانی دەرسیمە كە هاوشێوەی سەركردەكانی شۆڕشی خۆییبوون و شێخ سەعیدی پیران بە هۆی پاشگەزبوونەوەی ئەتاتورك لە بەڵێنەكانی بۆ گەلی كورد دەستی بە شۆڕش كرد.
سەید ڕەزا دوای شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران و شۆڕشی قۆچگری هەوڵیدا شۆڕشی كورد لە باكووری كوردستان زیندووبكاتەوە و لە بەرامبەر هەوڵەكانی حكومەتی توركیا بۆ تەتریككردنی ناوچە كوردییەكان دەستی بە شۆڕش كرد.
حكومەتی توركیا هەرچەندە زۆر جار هێرشی فراوانیان لە بەرامبەر شەڕڤانانی سەید ڕەزا ئەنجامدا، بەڵام نەیانتوانی بە شەڕ كۆتایی بە شۆڕش بهێنن
بەو هۆیەشەوە حكومەتی توركیا داوای دانوستانی كرد و بڕیاردرا لە شاری “ئەرزینگان” شاندی حكومەت و شاندی شۆڕش بە سەرۆكایەتی سەید ڕەزا كۆببنەوە، بەڵام بەرپرسانی حكومەت لە كۆبوونەوەكەدا كە لە ٥ی تشرینی یەكەمی ١٩٣٧ دا ئەنجامدرا، سەید ڕەزا و ئەندامانی شاندەكەیان دەستگیركرد و بۆ شاری ئەلئەزیزی باكووری كوردستانیان بردن.
سەید رەزا و “ڕەسك حسێنی” ی كوڕە ١٦ ساڵانەكەی و شەش هاوڕێی لە ١٥ی تشرینی دووەمی هەمان ساڵدا دادگاییكران و لەسێدارەدران
هەرچەندە سەید ڕەزا لە تەمەنی ٩٠ ساڵیدا بوو و یاسای توركیا رێگای بە لەسێدارەدانی نەدەدا، بەڵام بە فەرمانی مستەفا كەمال ئەتاتورك سەید ڕەزاش لەسێدارەدرا. لە ڕۆژی لەسێدارەدانیدا ئەتاتورك چی بە سەید ڕەزا گوت؟
بە پێی بەڵگەیەك كە دوای مردنی ئەتاتورك بڵاوبووەوە، لە ڕۆژی لەسێدارەدانی سەید ڕەزا و هاوڕێكانیدا، مستەفا كەمال ئەتاتورك لە شەمەندەفەرێكدا چاوی بە سەید ڕەزا كەوتووە.
بە پێ بەڵگەكە، ئەتاتورك و ژمارەیەك ئەفسەری پلەبەرزی سوپای توركیا لە كاتی خواردنی نیوەڕۆدا، چاویان بە سەید ڕەزا كەوتووە و ئەتاتورك داوای لە سەید ڕەزا كردووە، خواردنیان لەگەڵدا بخوات، بەڵام سەید ڕەزا ڕەتیكردووەتەوە و لە سەر پێ وەستاوە و دانەنیشتووە.
لەو كاتەدا ئەتاتورك دەڵێت، ” ئەگەر دان بە هەڵەكانتدا بنێیت و پەشیمانی خۆت دەرببڕی، لێت دەبوورم.” بەڵام سەید ڕەزا پێی دەڵێت،” من كارێكم نەكردووە كە تۆ لێم ببوری و پەشیمانیش نیم
سەید ڕەزا بەم شێوەیە بەرگری لە خۆی و گەلەكەی دەكات ” ئێمە لە كاتی دروستكردنی كۆماری توركیا پشتگیری ئێوەمان كرد. هەرچەندە عوسمانییەكان ستەمیان لە ئێمە دەكرد، بەڵام لە دژی هێزە دەرەكییەكان پشتگیری عوسمانیەكانمان كرد.
دوای دروستكردنی كۆماری توركیا و لە كاتی بڕیاری ڕادەستكردنی چەكەكان، چەكەكانمان رادەستی حكومەت كرد، بەڵام ستەمی سوپای توركیا زیاتر بوون و ئەم گەلەش ناچاربوو بەرگری لەخۆی بكات.
بە پێی بەڵگەكە ئەتاتورك بە تووڕەییەوە، دەڵێت، “بیبەن”. بەو شێوەیە سەید ڕەزای دەرسیم لەسێدارەدەدرێت
ئیحسان سەبری , كەدواتر بوو بە وەزیری دەرەوەی توركیا, لە بیرەوەرییەكانیدا باس لە چركە ساتی لەسێدارەدانی سەید ڕەزا دەكات و دەڵێت،” سەید رەزا پێی ووتم، تۆ لە ئەنقەرەوە هاتووی بۆ ئەوەی من لەسێدارە بدەی؟” دواتر داوامان لێكرد كە دوا ووتەی خۆی بڵێت. سەید رەزاش ووتی:” چل لیرە و كاتژمێرێكم پێیە , بیدەن بە كورەكەم”. دوای ئەوەی كە بردمان بەرەو سێدارەكە سەید رەزا هاواری كرد و وتی:” ئێمە كوری كەربەلاین (وەكو ئاماژەكردنێك بۆ كوشتنی ئیمامی حوسەین بەبێ تاوان).
ئیمە بێ گوناهین، ئەمە شورەییە. دواتر سەید رەزا زۆر بە بوێرانە پاڵی بە جەللادەكەوەنا و خۆی چووە بەرپەتی سێدارە و پەتەكەی خستە ملی و كورسیەكەی ژیرپێی لابرد.
لەگەڵ سەرەتای هاوینی ١٩٣٦ بارودۆخی هەرێمی دەرسیم تێكچوو، بەهۆی ئەو هەموو هێزە سەربازییە و دام و دەزگا سەركوتكەرانەی كە توركیا لە ناوچەكە دایمەزراند و دواتریش ئەو گەمارۆ سەختەی كە سەركردەی هێزەكانی توركیا لە ناوچەكە (ئالب دۆغان) سەپاندبووی بەسەر دانیشتوانی ئەو هەرێمە، ئەم هۆیانە و زۆری تریش كە پەیوەندی بە سیاسەتی شۆڤینیانەی كەمالییەكانەوە هەبوو، بە هۆی بێزاری و ڕق و قینی كوردەكان بەرامبەر كەمالییەكان و بە ئاشكرا خەڵك ڕووبەڕووی كەمالییەكان دەبۆوە و ناڕەزاییان دەردەبڕی، تەنانەت كار گەیشتە ئەوەی مستەفا كەمال (ئەتاتورك) بەڕاشكاوی لە كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی گەورەی نیشتیمانی توركیا لە ساڵی ١٩٣٦ دا دەڵێت: (گرنگترین مەسەلەی باری ناوخۆی ئێمە گیروگرفتی دەرسیمە، لەبەر ئەوە و بۆ بنبڕكردنی ئەو كوانە كوشەندەیە و بۆ ئەوەی بتوانین خێراتر بڕیاربدەین، پێویستە حكوومەت دەسەڵاتێكی فراوان و بێ سنووری بدرێتێ). هەروەها ئەو گرانی برسێتی و بێكاریەی كەلە ئەنجامی قەیرانی ئابووری جیهانی ساڵانی (١٩٢٩ – ١٩٣٢) دروستبوو، كوردستانیشی گرتبۆوە.
سەید ڕەزا بۆ ئەوەی ناوچەكە لە شەڕ دووربخاتەوە چەند جارێك نامەی بۆ (ئالب دۆغان) نارد، تەنانەت جارێكیان كوڕێكی خۆی نارد بۆ وتوێژ بەڵام بە فێڵ گرتیان و دواتر كوشتیان. بۆیە شۆرش لە زستانی ١٩٣٧ز دا دەستی پێكرد. شۆرشگێڕان چەندین سەركەوتنی گەورەیان بەسەر هێزەكانی توركیا بەدەست هێنا، بۆیە توركیا بڕیاری دا هێزێكی گەورەی پڕ مەشق و پشت ئەستوور بە چەكی قورس و فرۆكەی جەنگی ڕەوانەی دەسیم بكات، تەنانەت سەرۆك وەزیران (عیسمەت ئینۆتۆ) خۆی سەركردایەتی سوپای توركیای گرتە ئەستۆ، لە پەلامارێكی گەورەدا رووبەرێكی فراوانی لە دارستان و كێڵگە و گوندەكانی دەرسیمی ئاگرتێبەردا بەو بیانووەی شوێنی خۆ حەشاردانی شۆرشگێڕانە. ئینجا چەندین شۆری قورسی نا هاوتا لە نێوان هەردوولا هەڵگیرسا و لە تیایدا كوردەكان ئازایانە بەرگریان كرد، بەڵام لەبەرامبەر لەشكری گەورە و پڕچەك و مەشق پێكراو و فڕۆكەی جەنگی توركیا نەیانتوانی خۆیان ڕابگرن و تەنانەت لە شەڕێكیاندا سەید ڕەزا خۆی كە تەمەنی (٧٥) ساڵ بوو بە قورسی بریندار بوو.
