د. هاوڕێ مەنسوور بەگ : كێڵگەكان لە ژێر دەسەڵاتی هەرێمن و بە پێی یاسای بودجە بێت، پرۆسەی دەرهێنان لە ژێر ڕكێفی هەرێمی كوردستاندا ماوەتەوە

“لە ئەگەری گۆڕانكاری لە هاوكێشە ئیقلیمییەكاندا، هه‌رێم لەگەڵ توركیا و زلهێزەكان دەتوانن نەوتی كوردستان هەناردە بكەنەوە”

“دووبارە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم، ئەگەر بە شێوەیەكی دراماتیكیش نەبێت، لە بەرژەوەندی سەقامگیری ئاسایشی وزەی جیهاندایە”

زاری كرمانجی – سۆران :

پرۆفیسۆرێكی زەویناسی و شرۆڤەكارێكی جیۆپۆلیتیكی وزە، لە هەڤپەیڤینێكی تایبەتی زاری كرمانجی باس لە كاریگەرییەكانی شەڕی ئیسرائیل و حەماس لەسەر بازاڕی نەوت و بارودۆخی ئابووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكات، ئەگەر گرژییەكان بگوازرێنەوە بۆ ململانێی ئیقلیمی فراوانتر كە بەرهەمهێنەرانی نەوت و كۆمپانیاكان تێیدا جێگیرن. هەروەها باس لە پێگەی هەرێمی كوردستان دەكات لە كاتی ڕوودانی هەر گۆڕانكارییەكی هاوكێشە ئیقلیمییەكاندا.
د. هاوڕێ مەنسوور بەگ پرۆفیسۆری زەویناسی و شرۆڤەكاری جیۆپۆلیتیكی وزە و مامۆستای زانكۆ، لە بارەی كاریگەرییەكانی شەڕی نێوان ئیسرائیل و بزووتنەوەی حەماس بەسەر نەوتەوە بەم شێوەیە قسە بۆ زاری كرمانجی دەكات و دەڵێ: “سەرەتا گرنگە ئاماژە بەوە بكەین كە بە وردی پێشبینیكردنی دەرئەنجامی ڕووداوە جیۆپۆلیتیكییەكان لەسەر بازاڕەكانی نەوتدا كارێكی قورسە. دەرئەنجامەكان بەندن بە ماوە و چڕی و كاردانەوەی وڵاتانی ئیقلیمی و جیهانی لە سەر ململانێكان و هەروەها بارودۆخی ئابووری جیهانی و چەندین هۆكاری شاراوەی دیكە.”
دەشڵێت : “هەرچەندە نە ئیسرائیل و نە كەرتی غەززە بەرهەمهێنەری بەرچاوی نەوت نین،”
ئەم شرۆڤەكاری جیۆپۆلیتیكی وزەیە نایشارێتەوە كە ململانێی و شەڕی ئیسرائیل و حەماس، چەندین ئەگەری كراوەی خستووتە بەر دەرگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كاریگەری لەسەر بازاڕەكانی نەوتدا دروست دەكات، ئەو بە چەند خاڵێك باس لەو ئەگەرانە دەكات و دەڵێ : “ململانێی ئیسرائیل و حەماس ئەگەری كاریگەریی لەسەر بازاڕەكانی نەوتدا هەیە. لێرەدا ئەو ئەگەرانە دەخەینە ڕوو كە لەبەر دەرگادان:

1. نیگەرانیی سەبارەت بە سەقامگیری ناوچەكە: ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەكی بەرچاوی بەرهەمهێنانی نەوتە. لە كاتێكدا ململانێی ئیسرائیل و حەماس لۆكاڵییە، هەمیشە نیگەرانی ئەوە هەیە كە گرژییەكان بگوازرێنەوە بۆ ململانێی ئیقلیمی فراوانتر كە بەرهەمهێنەرانی نەوت و كۆمپانیاكان تێیدا جێگیرن. هەستپێكردن بە هەر هەڕەشەیەك بۆ سەر بەرهەمهێنان یان گواستنەوەی نەوت، ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر نرخی نەوتی جیهانی دەبێت.
2. ڕێگاكانی گواستنەوە: كەناڵی سوێس لە میسر ڕێگایەكی سەرەكی ترانزێتی نەوت و گازە لە جیهاندا. لە كاتێكدا كەناڵەكە ڕاستەوخۆ بەشدار نییە لە ململانێی ئیسرائیل و حەماس، هەر ناسەقامگیرییەكی ناوچەیی یان هەڕەشەیەكی هەستپێكراو دەتوانێت پرۆسەی باركردن لە وێستگەكان بشڵەژێنێت یان خاویان بكاتەوە، تەنانەت ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش بێت، دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت.
3. كاردانەوە سیاسییە جیهانییەكان: ئەگەر ململانێكان پەرە بسێنێت، یان وڵاتانی دیكە ڕاستەوخۆتر بەشداری بكەن، دەكرێت كاردانەوەی سیاسی نێودەوڵەتی هەبێت كە ڕەنگە كاریگەری لەسەر بازاڕەكانی نەوتدا دروست بكات. بۆ نموونە ئەگەر هەندێك وڵات سزا بسەپێنن یان سزایان بە سەردا بسەپێندرێت، پەیوەندییە بازرگانییەكان ئاڵۆز دەبن، ئەوا ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر دابینكردنی نەوت دەبێت.
4. گریمانەكردن لە سەر ڕەوشی بازاڕی وزە: نرخی نەوت نەك تەنها لەژێر كاریگەری دابینكردن و خواستی ڕاستەقینەدا، بەڵكو لەژێر تێڕوانینی میدیا و شیكردنەوەی تا ڕادەیەك پۆپیولیستانەی كەسانی نابەرپرسیشدا دووچاری شڵەژان و ناسەقامگیری دەبێتەوە. تەنانەت ئەگەر ململانێكان كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر بەرهەمهێنانی نەوت یان ترانزێت نەبێت، ڕەنگە شیكردنەوەی ساویلكانە لەسەر بنەمای ترس یان نا دڵنیایی، نرخەكان بەرز بكەنەوە.
5. بەدیلەكانی وزە: ململانێ درێژخایەنەكان یان دووبارەبووەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕەنگە هەوڵە جیهانییەكان بۆ پەرەپێدان و پێشخستنی سەرچاوەكانی وزەی بەدیل خێراتر بكەن، ئەمەش دەتوانێت لە درێژخایەندا پشتبەستنی جیهانی بە نەوت كەم بكاتەوە و نرخی نەوت بەرەو داڕمان ببات.”
   د. هاوڕێ مەنسوور بەگ لەبارەی ڕۆڵ و پێگەی هەرێمی كوردستان وەك بەرهەمهێنەری نەوت لە ناوچەكە، پێی وایە هەرێم لەگەڵ ئەو بارودۆخەی بەسەرهاتووە، هێشتا كارتێكی لە دەست ماوە كە لە ئەگەری گۆڕانكاری لە هاوكێشە ئیقلیمییەكاندا لەگەڵ توركیا و زلهێزەكان دەتوانن نەوتی كوردستان هەناردە بكەنەوە و دەڵێ :”سەبارەت بە هەرێم دەبێت ئەوە بزانین، هێشتا كارتێك لە دەست كورد ماوە، ئەویش كێڵگەكان لە ژێر دەسەڵاتی هەرێمن و بە پێی یاسای بودجەش بێت، هێشتا پرۆسەی دەرهێنان لە ژێر ڕكێفی هەرێمی كوردستاندا ماوەتەوە. وەك شتێكی تیۆری و لە ئەگەری گۆڕانكاری لە هاوكێشە ئیقلیمییەكاندا، كوردستان لەگەڵ توركیا و زلهێزەكان دەتوانن نەوتی كوردستان هەناردە بكەنەوە. بە ڕای من لەم كەشە سیاسییەی ئێستا هاتووەتە ئاراوە، هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی سیاسەتی گشتی بەغداوە مامەڵە لەگەڵ پێشهاتەكان دەكات. بەڵام ئەوە ڕوونە كە زلهێزەكان و ئابووری و پیشەسازییە زەبەلاحەكانیان، ئەوە دەخوازن كە نەوت زۆر و زەوەند و بەردەست بێت و پچڕان لە زنجیرەی دابینكردن ڕوونەدات.”
   د. هاوڕێ، نەوتی هەرێم بە پارێزراو دەبینێت لە هەر گۆڕانكارییەك كە ڕووبەڕووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ببێتەوە و لە ئەگەری چوونە دەرەوەی هەر وڵاتێك، یان لە دەستدانی هەر ڕێڕەوێكی گواستنەوەی نەوت، فۆكس دەكەوێتە سەر چۆنیەتی قەرەبووكردنەوەی كەمبوونەوەی خستنەڕوو. بۆیە لەو كاتە هەرێم دەتوانێت نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان دابین بكات و دەڵێ : “نزیكەی نیو ملیۆن بەرمیل نەوت كە هەرێم دەتوانێت دابینی بكات بۆ بازاڕەكانی جیهان لە ڕۆژێكدا، بە پێوەری ئابووری و جیۆپۆلیتیكی، ئیمكانی نییە كە نەچووبێتە حیساباتی وڵاتانی ئیقلیمی و زلهێزەكان. جگە لەمەش، نەوتی هەرێم لە ڕێگای لوولەكانەوە بەرەو بەندەری جەیهانی توركی، تا ڕادەیەك پارێزراوە. لە ئەگەری ململانێی سەخت و دژواردا، زیاتر كەشتی و ڕێگا ئاوییە نێودەوڵەتییەكان دووچاری مەترسی پێكان و شڵەژان دەبنەوە….بە كورتی، دووبارە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم، ئەگەر بە شێوەیەكی دراماتیكیش نەبێت، لە بەرژەوەندی سەقامگیری ئاسایشی وزەی جیهاندایە، بۆیە بە دووری نازانم كە پاڵپشتیكردن لە دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ بازاڕەكانی جیهان لە ئێستادا، تا ڕادەیەكی زۆر، خواستێكی نێودەوڵەتی لە سەر بێت.”