ئایا ڕاپرسی هەرێمی کوردستان هێزی پابەندێتی ماوە لە ڕووی یاساییەوە؟!

محەمەد ساڵح
بێگومان یاسای نێودەوڵەتی تاكە هێز و مەرجەعی چارەسەری ناكۆكییە نێودەوڵەتییەكان و هەرێمایەتییەكانە لە كاتی بوونی كێشەو ململانێی نێوان دەوڵەتان، یاخوود كاتێك كێشەكان سەر دەكێشن بە ئاراستەی چارەسەرنەبوون بە پێی یاساكانی نێوخۆیی وولاتێك، لە ڕابردووشدا كێشەی زۆرێك لە وولاتانی جیهان لە ژێر ڕۆشنیایی ئەو یاسایەدا ئارامیان بۆگەڕێنراوەتەوە، واتە سەرەڕای كەموكورتیەكان هێشتا یاسایی نێودەوڵەتی تاكە چارەسەری بنەڕەتییە بۆ چارەسەر و یەكلاكردنەوەی كێشمەكێشمی نێودەڵەتی و وڵاتانی سەر ڕووی زەمین.
ئەم یاسایە بەزۆر هۆكار ڕەخنەی زۆری لێدەگیرێت، هەر لە بوونی باڵادەستی چەند وڵاتێكی دیاری كراو لەنێو دامەزراوەكان و ناوەندەكانی بڕیاریدا، تاكو یەكلا كردنەوەی زۆر كێشەی بچووكی جیهان بە شێوەیەكی تەرەفدارانە.
بەڵام سەرەڕای ئەمانەش هێشتان تاكە ئۆمێدی بەرەنگاری تۆتالیتاری، خۆسەپاندن و پێشێڵكاری مافەكانی مرۆڤە….
كاتێك گەلێك یان نەتەوە و ئیتنێك یان لایەندارانی ئاینێك..هتد، لە نێوخۆی دەوڵەتێكدا ناتوانن بەرجەستەی مافەكانیان بكەن و تەعبیر لە ڕاو ویستی خۆیان بكەن، ئەمان پەنا بۆ یاساكانی نێودەڵەتی دەبەن، ئەمەش بەزۆری لەو كاتانەدا ڕوودەدات كە خەلوەت و گفتوگۆ نێوخۆییەكان و دانوستان ناتوانن چارەسەربن بۆ دۆخی ناوخۆی وڵاتێك.
یەكێك لەو ئامرازانەی كە لەسەردەمی ئێستادا گەلان پەنای بۆدەبەن و دەیكەنە ڕێچكەی گەیشتن بە ماف و ویستی خۆیان، ڕیفراندۆم ڕاپرسی)یە. كە گرنگ ترین گۆڕانكاری و داهێنانی نێودەڵەتییە بۆ ئەوەی گەلان لەسایەیدا بگەن بە مافەكانیان.
بە دەستهێنانی سەربەخۆیی و جیابوونەوە بەڕێگای ڕاپرسی زۆر دەوڵەتی نوێی لە نەخشەی جیهان دروستكردووە، زۆر جاریش بە فاكتەری جیاواز، دوای ڕادەربڕینی گەلێك یان بەشێكی وڵاتێك نەتوانراوە خۆیان مافی چارەی خۆیان دیاری بكەن سەرەڕای سەركەوتنی ڕاپرسییەكە لە ڕووی بە دەستهێنانی دەنگی پێویست بە ئاراستەی ویستی دیاری كراو.
لێرەوە دەپرسین بە پێی چ بنەما و یاسا و عورفێك ئێمە دەتوانین بڵێین سەرەڕای كار نەكردن بە ڕاپرسی و سەرەڕای نادیدەگرتنی ڕای زۆرینەی خەڵك، دەتوانرێت بگوترێت ریفراندۆم هێزی پابەندێتی و كارایی لە دەست نادات؟؟!
لە وەڵامدا پێویستە هەم میتۆد و پێداچوونەوە بە مێژوو، هەمیش بنەما كارپێكراوەكانی یاسای نێودەوڵەتی یارمەتی دەرمان بن بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییەی كە بەڵێ ڕیفراندۆم هێزی یاسایی و كارایی لە دەست نادات، لە خوارەوە ئاماژەی پێدەكەین:
یەكەم: بە: پێی پرەنسیپی “ئەوەی بە دەنگی گەل دروست دەبێت بە دەنگی گەلیش نامێنێ”، لەبەرئەوەی ریفراندۆم بە دەنگی گەلەوە ئەنجام دەدات بە دەستەوە، لە ئیرادەی گەلەوە دێتە بوون، بۆیە پێویستە بە ئیرادەو ویستی گەلیشەوە هێز و پابەندێتی خۆی لە دەست بدات. واتە بۆ ئەوەی ڕیفراندۆم هەڵوەشێتەوە پێویستە ڕیفراندۆمێكی تری بۆ بكرێت، سركردنێكی ناعیلاج نابێتە هۆی نەهێشتنی هێزی یاسایی ڕاپرسی.
دووەم: بە پێی پرەنسیپەكانی یاسایی نێودەوڵەتی بێت پێویستە ڕێز لە ویستی گەلان بگیرێت هەموویان یەكسانبن لە دیاری كردنی مافی چارەنووسی خۆیان، بۆیە كاتێك گەلێك خۆی بڕیار لەسەر دیاری كردنی ئایندە و مافی چارەی خۆی دەدات، تەنیا خۆشی دەتوانێت هەڵیوەشێنێت، بۆ ئەمەش دەگەڕێینەوە بۆ میپاقی نەتەوە یەكگرتووەكان لە دیباجەكەیدا ئاماژە بە بە مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ و شكۆمەندی تاك دەكات، تیایدا هاتووە” باوەڕیمان بە مافە بنەڕەتیەكانی مرۆڤ و شكۆمەندی تاك هەیە، چارەنووسی دوپات دەكەینەوە”
هەروەها لە مادەی (١) بڕگەی (٢) ی هەمان میپاقدا هاتووە” گەشە پێدانی پەیوەندی دۆستانەی نێوان نەتەوەكان، دەبێت لەسەر بناغەی ڕێزگرتن لەو پرەنسیپانە بێت، كە داوای یەكسانی تەواو لە نێوان گەلاندا دەكات، بەوەی كە هەر یەكەیان مافی دیاری كردنی چارەنووسی خۆیان هەیە”.
بە گوێرەی ئەو مادەیەی میپاقی نەتەوە یەكگرتووەكان بێت، تەواوی گەلانی سەر زەمین، دەتوانن مافی چارەی خۆیان و دووا ڕۆژی خۆیان، ئەو كۆمەڵ و كۆمەڵگایەی ئارەزووی دەكەن، بە ویستی خۆیان هەڵیبژێرن، بەبێ ئەوەی هیچ سانسۆر و ڕێگرییەك ببێتە بەربەستی نەگەیشتن بەو داوایانە، لێرەشدا خەڵكی هەرێمی كوردستان هاوكۆك و هاوتا لەگەڵ ئەو دەقە یاساییە ویستی خۆی بۆ سەربەخۆیی و جیابوونەوە لە عیراق نیشانداوە، دووای ئەوەی نزیكەی %٩٣ی خەڵك (بەڵێ)بوون بۆ جیابوونەوە لە عێراق.
هەر لە میپاقی نەتەوە یەكگرتووەكان، لە مادەی (٥٥) كە باسی هاوكاری ئابووری و كۆمەڵایەتی دەكات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا، تەكەز لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە پێویستە هەموو گەلانی جیهان یەكسان بن، وە جارێكی تریش باسی ئەوە دەكات كە هەر گەلێك خۆی دارخەری مافی چارەی خۆی دەبێت.
وە لە مادەی ٧٣ی ئەو میپاقەدا باسی ئەو گەلانە دەكات كە مافی خۆبەڕێوەبەریان پێنەدراوە، جیهان پابەند دەكات بەوەی كە ویست و ئارەزووی ئەو گەلانە لە پێش هەموو شتێك بێت، كەواتە ئەگەر ویست و ئیرادەكە بە ئاراستەی جیابوونەوە و سەربەخۆیش بێت، ئەوا هەر پێویستە ڕێزلێگیراو بێت، لە لایەن كۆمەڵگای نێودەوڵەتییەوە.
هەر سەبارەت بە یاسای نێودەوڵەتی لە پرسی ڕاپرسیدا، دەكرێ بگەڕینەوە بۆ پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان، وەك پەیماننامەكانی (مافە ئابووری و سیاسی و كڵتووریەكان، پەیماننامەی مافی مەدەنی و سیاسی) ساڵی ١٩٦٦، لە بەندی یەكەمی هەردوو پەیماننامەكدا هاتووە “هەموو گەلێك مافی بڕیاردان لە چارەنووسی خۆی هەیە، بە پشت بەستن بەو مافە بە شێوەیەكی ئازادانە قەوارەی سیاسی خۆی دیاری دەكات” لێرەشەوە بە بێ پێچ و پەناو دوو دڵی دەتوانین بڵێین كە ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستان شەرعی و یاسایی و بێكێشە بوو، تەنیا ڕێگرییەك لە بەربەردەمیدا پشتگوێ خستن و جێبەجێ نەكردنی یاسایی نێودەوڵەتی بوو.
بە میتۆد و پێوەری مێژووش بێت دەكرێ بگەڕێینەوە بۆ ئەو ڕووداوە مێژووییانەی كە لە ڕووداوی ڕاپرسییەكەی هەرێم نزیك بوونە، یان هاوشێوەی ڕاپرسی هەرێم توش بە سڕكردن و كارپێنەكردنی بوون، بەڵام دوواتریش بەهێزی یاسایی هەمان ڕیفراندۆمی سڕكراویان جیابووتەوەو سەربەخۆیی تەواویان بەدەستهێناوە، باشترین نموونەشمان ڕاپرسیەكەی كۆسۆڤۆیە كە لە ٧/٧/١٩٩٠، لەو ڕاپرسیەدا زۆرینەی هەرە زۆری خەڵكی كۆسۆڤۆ دەنگیان بە (بەڵێ)دا بۆ جیابوونەوەیان لە سربیا، دواتریش لە مانگی (١٠) ی هەمان ساڵ، سەربەخۆیی ڕاگەیاند، بەڵام پالپشتی نێودەوڵەتی بە دەست نەهێنا، دووای زۆر هەڵبەز و دابەزی سیاسی، سەربازی و دەستخستنە ناوی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی، سەرەنجام لە ١٧ ی شوباتی ٢٠١٠، بەهۆی هەمان ڕاپرسی ١٩٩٠، جاڕی سەربەخۆیدا و پشتگیری كۆمەڵگای نێودەڵەتی بەدەستهێنا و سەربەخۆیی لە سربیا وەرگرت.
چەندین نموونەی ڕاگەیەنراوی نێودەوڵەتیشمان هەن كە تەكەز لەسەر دەربڕینی ویست و ئیرادەی گەلان دەكەنەوە و پالپشتی دیاری كردنی مافی گەلانی جیهان دەكەن، وەك ڕاگەیاندنی سەربەخۆی ئەمریكا، پڕەنسیپەكانی شۆڕشی فەرەنسی، هەریەكە لە بەڵگەنامەكانی هلنسكی و بانجۆڵ.
لە كۆتایدا دەكرێ بڵێین: بەڵێ ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستان هێزی پابەندێتی هەرماوە، لە دەستیشی نادات مەگەر بە ڕاپرسیەكی تربێت و ویستی خەڵكی كوردستان بێت.