جەمیل محەمەد ئەرگوشی
بابەتی پەرەسەندن یەكێكە لە بەرنامە سەرەكیەكانی وڵاتان، هەرچەندە لە بوارە جۆراوجۆرەكانی پەرەسەندندا، پەرەسەندنی ئابووری بە یەكێك لە گرنگترین بابەتەكانی پەیوەندی نێوان وڵاتان هەژمار دەكرێت. جیهانی بوون زەمینەی گونجاوی بۆ پەرەسەندن دروست كردووە واتا هۆكارێك بووە بۆ خێراكردنی ڕەوەندی پەرەسەندن. بەدڵنیاییەوە لە ناوەرۆكی جیهانی بووندا پەیوەندی وڵاتانیش فاكتەرێكە بۆ دروست بوونی زەمینەی پەرەسەندن. هەردوو عاملی جیهانی بوون و پەرەسەندن هۆكارێكن بۆ ئەوەی ساڵانە كۆڕبەندی ئابووری و جیهانی داڤۆس ساز بكرێت و بیركردنەوەی قوڵایی پەیوەندی ستراتیژی نێوان وڵاتان بەدی بێت. بۆیە لە كۆڕبەندی داڤۆس گرنگیەكی زۆر دەدرێتە گەشەپێدانی ئابووری و پەیوەندی نێوان وڵاتان. ئەمەش لە حاڵێكدایە كە شۆڕشی دیجیتاڵی وەك مۆدێلێكی نوێی حكومڕانی و گەشەپێدان لە كارنامەی كاری دەوڵەتان جێی گرتووە. لە ڕاستیدا شۆڕشی دیجیتاڵی لە بەرامبەری ڕێگاكانی تری بە جیهانی بوون و پەرەسەندن خۆی نیشان دەدات.
پێم باشە بۆ ئاشنا بوونمان بە كۆڕبەندی داڤۆس سەرەتا باس لە مێژووی كۆڕبەندەكە بكەین. كۆڕبەندی ئابووری جیهانی بۆ یەكەمجار لە مانگی (1)ی ساڵی (1971) لە داڤۆس لەلایەن (كلاوس شواب)ەوە وەك شوێنی كۆبوونەوەی سەركردە ئابووری و سەرمایەدارەكانی ئەوروپا دەستی پێكرد. (شواب) كە لەو كاتەدا لە زانكۆی جنێف وانەی دەگوتەوە، داڤۆسی هەڵبژارد بۆ كۆكردنەوەی ئابووریناسان، سیاسەتمەداران، سەرمایەداران، تیۆریستەكان و هونەرمەندان. بیرۆكەی سەرەكی لوتكەكە ئەوە بوو كە ئەم كەسانە لە یەك شوێن كۆببنەوە بۆ گفتوگۆ كردن لەسەر پرسەكانی ڕۆژ لە ئەوروپادا. بۆیە كۆڕبەندی بەڕێوەبردنی ئەوروپیی دەستی پێكرد، كە ڕێكخراوێكی قازانج نەویست بوو لە جنێف و بە هاوكاری ئەم مەكۆیە هەموو ساڵێك لە مانگی (1)دا پەیوەندی بە سەركردە بازرگانی و پیشەسازیە ئەوروپیەكانەوە دەكرد بۆ داڤۆس. هەروەها ئەنجامدانی كۆبوونەوەی ناوچەیی لە وڵاتانی جیاجیای جیهان دوای ئەنجامدانی كۆبوونەوەی ساڵانەی داڤۆس بۆ بەرنامەی كاری ئەم كۆڕبەندە زیاد كرا. چالاكی داڤۆس ساڵ لەدوای ساڵ لە ئاستی بەشداری كردنی وڵاتان فراوانتر بوو و هەندێك رووداو هۆكار سەرەكی بوون كە سیاسەتمەداران لە كۆبوونەوەی داڤۆسدا بەشدار بن. بۆ نمونە رووداوەكانی ساڵی (1973) لەوانەش شەڕی (یۆم كیپور) و داڕمانی سیستەمی (برتۆن وۆدز) بووە هۆی ئەوەی لوتكەی داڤۆس لەبری ئەوەی سەرنجی لەسەر كێشەكانی بەڕێوەبردن بێت، سەرنجی خستە سەر كێشە سیاسی و ئابووریەكانی ڕۆژ. بۆیە دوای ساڵێك بۆ یەكەمجار سەركردە سیاسیە جیهانییەكان بۆ داڤۆس بانگهێشت كران لەوانەش چەندین جار ڕێزدار نێچیرڤان بارزانی بەشداری لەو كۆڕبەندەدا كردووە. هەروەها لە ساڵی (1987)ەوە ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی ئەوروپی ناوەكەی گۆڕدرا بۆ ئەنجومەنی ئابووری جیهانی وە ئەم ئەنجومەنە هەوڵی داوە لە ڕێگای فراوان كردنی ناوچەی كاركردن و دروست كردنی پلاتفۆرمێكی نێودەوڵەتی ناكۆكی و كێشە جیهانیەكان چارەسەر بكات. چواردەمین كۆبوونەوەی ساڵانەی كۆڕبەندی هاوینەی داڤۆس لە ماوەی چوار ڕۆژدا لە مانگی تەموزی (2023) بە میوانداری چین لە شاری بەندەریی (تیەنجین)ی ئەم وڵاتە بەڕێوە چوو. ئەم كۆڕبەندە زیاتر لە (1500) بەشداربووی هەبوو كە پێكهاتبوو لە حكومەتەكان و كۆمپانیا و ڕێكخراوە نێودەوڵەتی و ئەكادیمیەكان. كۆڕبەندەكە لەژێر ناونیشانی (كارگێڕی هێزی بزوێنەری ئابووری جیهانی) ساز كرا. لە كۆبوونەوەی ئاماژە كراودا هەموو شتێك لە دۆخی پاشەكشێی جیهانیەوە تاكو ناكۆكی و هۆشی دەستكرد تاوتوێ كرا. بەشداری كردن لەم كۆبوونەوەیەدا بۆ وڵاتانی جیاواز گرنگیەكی تایبەتی هەیە. بۆ نمونە سعودیە بۆ بەشداری كردن لە كۆڕبەندی داڤۆس وەفدێكی باڵای (24) كەسی كە لە شەش وەزیر و چەند بریكارێكی وەزیریان پێكهاتبوو ڕەوانەی كۆڕبەندەكە كرد. لە نێوان ئەم پرسە جۆراوجۆرانەی لەو كۆنفرانسەدا خراونەتە ڕوو دوو فاكتەر بۆ ئێمەی كورد و حكومەتی هەرێمی كوردستان شایانی گرنگی پێدانە كە لێرەدا باسیان دەكەین:
یەكەم: ڕووی گشتیە كە سێ بابەت لەخۆ دەگرێت:
1-بەشداری كردنی بەردەوام و ڕێكخراوەیی حكومەت و بەرپرسە باڵاكانی هەرێمی كوردستان دەرفەت دروست دەكات بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان لەڕووی سیاسیەوە بەهێزەوە لە دروست كردنی پلاتفۆرمی نێودەوڵەتی بەشدار بێت بۆ ئەوەی بتوانێت لە ڕێگای ئەو پلاتفۆرمەوە كێشە ناوچەیی و ناوخۆییەكانی هەرێم (بەتایبەتی كێشەی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی عیراقی و كێشەی نێوان هەرێمی كوردستان و وڵاتە دراوسێكان) چارەسەر بكات و هەروەها كاریگەری بخاتە سەر چارەسەری قەیرانەكان و ئەو ناوەندانەی كە بەرهەمهێنی كێشەكانن.
2- بەشداری كردنی بەردەوام و ڕێكخراوەیی حكومەت و بەرپرسە باڵاكانی هەرێمی كوردستان لە كۆڕبەندی داڤۆس دەرفەت دروست دەكات بۆ پەرەسەندنی ئابووری هەرێمی كوردستان و ڕاكێشانی سەرمایەگەزاری دەرەكی بۆ هەرێم. هەروەها هۆكارێك دەبێت بۆ گواستنەوەی ئەزموون و خزمەتگوزاری ئەلیكترۆنی و ئابووری ئەم وڵاتانە بۆ هەرێمی كوردستان.
3- بەشداری كردنی بەردەوام و ڕێكخراوەیی حكومەت و بەرپرسە باڵاكانی هەرێمی كوردستان پەیوەندی ستراتیژی لەنێوان هەرێمی كوردستان و ناوەندەكانی بڕیار لە ئەوروپا و ئەمریكا و جیهان دروست دەكات وە ئەوەش دەبێتە هۆكاری لۆبی سازی و پتەو كردنی دیبلۆماسیەتی هەرێم و بەدیهاتنی ئاسایشی نەتەوەیی بۆ كوردستان. واتا بە دەستەبەر بوونی ئاسایشی ئابووری و سیاسی، وڵاتەكەمان ڕۆژ بە ڕۆژ خۆی لە گەشەسەندن دەبینێتەوە.
دووەم: ڕووی تایبەتە كە دوو بابەت لەخۆ دەگرێت:
1-هەڵبژاردنی وزەی جێگرەوە و وزەی نانەوتیە لە ئابووریدا. ئەوروپا و ئەمریكا پێشەنگن لەم ئامانجەدا. وەبەرهێنان لە وزەی خۆر و كەمبوونەوەی سەرسوڕهێنەری تێچووی بەرهەم هێنانی وزەی خۆر لە پێشكەوتنە جددیەكانی پیشەسازی و وزەیە لە دەیەی داهاتوودا. تەنانەت سعودیە و وڵاتانی عەرەبی ئۆپیكیش بە بەرنامەی بەرفراوانیان بەم ئاڕاستەیە دەست پێكردووە. بە لەبەرچاو گرتنی ئەوەی كە ئابووری هەرێمی كوردستان و زەمینەی گەشەكردنی تا ڕاددەیەك پەیوەستە بە نەوت و بازاڕە پەیوەندیدارەكانیەوە، پێویستە ئەم بابەتە جێگەی گرنگی پێدان و نیگەرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و داڕێژەرانی سیاسەتی حكومەت بێت.
2-لەنێوان بابەتە گرنگەكانی تری كۆنفرانسەكە، دیجیتاڵ كردنی سیستەمی ئابووریە. دیجیتاڵ كردنی سیستەمی ئابووری بەتایبەتی لە ئابووری ئەمریكا، چین، كۆریای باشور و سعودیە بەرجەستە كراوە. لە ئێستادا 40%ی بەرهەمی ناوخۆیی چین لە ئابووری دیجیتاڵیەوە سەرچاوە دەگرێت. خۆشبەختانە ئەم بابەتە چەندین جار لە لایەن بەڕێز مسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە جەختی لێ كراوەتەوە وە تا ڕاددەیەكی باش ئامادەكاری بۆ كراوە. لە بواری دیجیتاڵ كردنی سیستەمی ئابووریدا، بانكەكان پێویستە پێشەنگ بن وە بتوانن كەرتە ئابووریەكانی تر لەگەڵ خۆیان هاوڕا بكەن. لەم نێوەندەدا ئاڕ تی بانكی كوردستان چالاكی باشی ئەنجام داوە بەڵام بەپێی پێویست نیە بۆیە سەرەڕای جەخت كردنی دووبارەی بەڕێز سەرۆكی حكومەت بۆ ئەم بابەتە دەبێت ئەم پڕۆسەیە خێراتر بكرێت وە لەگەڵ دیجیتاڵ كردنی ئابووری بواری چالاكی كەرتی تایبەت كە بزوێنەری ئابوورییە، فراوانتر بكرێت چونكە ئەم بابەتە ڕۆڵی دەبێت لە بوژاندنەوەی هەنگاو بە هەنگاوی ئابووریی هەرێمی كوردستان وە یارمەتیدەر دەبێت بۆ خۆشگوزەرانی خەڵكی كوردستان.
دووپاتی دەكەینەوە كە بە لەبەرچاو گرتنی ئەوەی كە لە هەموو وڵاتان جگە لە (ڕووسیا، بیلاڕوس، كۆریای باكور، ڤەنزوێلا، كوبا و نیكاراگوا) كەرتی تایبەت بەسەر چالاكیە ئابووریەكان زاڵە، ئاقڵمەندانی حكومڕانی هەرێمی كوردستانیش پێویستە زۆرتر ڕەچاوی گرنگیی ئەم بەشە بكەن و لەناو كارنامەی سەرەكی حكومەت جێی بكەنەوە و لە كۆتاییدا لەبەر گرنگیی بەشدار بوونی بەرپرسانی هەرێمی كوردستان لە كۆڕبەندی داڤۆس هەوڵ بدرێت بە دیاری كردنی ئامانج و پرۆگرامی كاری لەگەڵ وڵاتانی بەشداربوو، خۆمان بۆ كۆبوونەوەكانی ساڵانی داهاتوو ئامادە بكەین تاكو زۆرترین دەسكەوتی ئابووری و سیاسی بۆ وڵاتەكەمان دەستەبەر بكەین.
