پەیڕەو ئەنوەر
راستییەكەی پرسی ریفراندۆم لە دنیادا پێوەندییەكی قووڵی بە پرسی مانەوە و ناسنامە و خۆبەرهەمهێنانەوەوە هەیە. دەكرێ ئێمە بپرسین ریفراندۆم چییە و مانا جیاواز و بونیادە سیاسی و فەلسەفەییەكەی چییە و لە كوێوە دەست پێ دەكات و لە كوێ كۆتایی دێت؟ دیارە ئەم پرسیارە دەمانباتەوە بۆ كۆمەڵێك چەمك و تیۆر و لێكدانەوەی ئاڵۆز و پرسیاری گەورەی ناو فەلسەفەی سیاسی.
ریفراندۆم ئەگەر لەرووی یاسایییەوە پرسكردن و وەرگرتنی بۆچوونی گەل بێت بۆ بڕیاردان لە پرسێكی دیاریكراو و چارەنووسساز، ئەوا تیۆرەكانی كۆمەڵناسی سیاسی و فەلسەفەی سیاسی، پێداگری لەسەر كۆمەڵێك چەمك و پرسی جیاواز و وێنەی جیاواز دەكەن لەسەر چەمكی ریفراندۆم و بڕیاری سیاسی و جیابوونەوە لە ئەوانی تر.
ئێمە سەرەتا دەگەڕێینەوە بۆ چەمكی پێكەوەبوون و پێكەوەژیان لەگەڵ ئەوانی تردا! دیارە یەكێك لە ئارگیۆمێنتەكانی ناو كایە و چوارچێوەكانی دەوڵەتی نەتەوەیی پرسی پێكەوەبوون و پێكەوەژیانە. ئەم دنیابینییە بەمانا دیمۆكراسییەكەی بەرگری لەوە دەكات كە چۆن دەوڵەت دەبێت بە كایەیەك بۆ پێكەوەبوونی هەمووان لەگەڵ هەمووان، دەوڵەت لێرەدا وەك ماشێنێك دەردەكەوێت بۆ پاراستنی هەموو ناسنامەكان و ئەوانی تر. دەوڵەت لێرە لە ڕووی سۆسیۆلۆجییەوە هیچ ئەكتەرێكی زاڵ و هیچ ئەكتەرێكی بەزیویش بەرهەم ناهێنێت، بەڵكو كردەكە وا بەڕێوە دەچێت كە رووبەرێكی فراوان بۆ پێكەوەبوون دروست بكات.
فراوان لێرە بەمانای ئەوەی هیچ شوناسێك نەخنكێنراوە و ون نەكراوە، تا ئەكتەرەكانی ناوی بەدوایدا بگەڕێن یا هەوڵی بەدەستهێنانەوەی بدەن. ئەم جووڵە سۆسیۆلۆجییە ناوكێكی عەقڵانی و دیمۆكراسی دەیجووڵێنێت و دەوڵەتیش وەك چوارچێوە و ئامراز لێرە بەها سیاسی و ئەخلاقی و كۆمەڵایەتییەكان بە یەكسانی بەسەر هەموواندا دابەش دەكاتەوە و رۆڵ و جووڵە و ماف و بونیادی هەموو بكەرەكانیش دیاری دەكات.
چەمكی ڕاپرسی و جیابوونەوە لە ئەوانی تر، لە دەرەوەی ئەو سەرەتا كۆمەڵناسی و فەلسەفییە دەجووڵێت و كار دەكات. وەها دەبینرێت كە راپرسی بەرهەمێكی گەورەی جیاوازییەكان و پەراوێزخستن و وەڕسبوون بێت، هەر لە وەڕسبوونی سیاسی و كۆمەڵایەتی و مەعنەوی و نەتەوەیییەوە، تا دەگات بە وەڕسبوونی مێژوویی و سەربازی و جیۆگرافی.
دیارە كورد وەك بكەر بەردەوام لەناو ئەو بونیادە مێژوویییەدا ژیاوە كە رووبەڕووی هەموو فۆرمە جیاوازەكانی ئەم وەڕسبوونە كراوەتەوە، بەشێكی گەورەی بیركردنەوە و جیابوونەوە لە عێراق وەك بونیاد و دامەزراوە لەلایەن كوردەوە پێوەندی بە چەمكی “تەنیاكەوتن”ـەوە هەیە. ئەم چەمكە بە قووڵی بەستراوەتەوە بەوەی چۆن لەگەڵ بەرانبەرە جیاوازەكەت و ئەوانی تر دەژیت و چۆن بەیەكەوە سیستمی بەهاكان بەرهەم دێننەوە.
عێراق بەدرێژایی تەمەنی 100 ساڵی رابردووی نەیتوانیوە هێڵەكانی چەمكی تەنیاكەوتن جێ بهێڵێت و پێوەندی بە چەمكی پێكەوەبوون و ناسنامەی هاوبەش و یادەوەری و خەیاڵی هاوبەشەوە بكات، پرسی تەنیاكەوتنی كورد و تەنیاخستنی كورد لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە لە كردەی ئەنفال و كارەساتی هەڵەبجەدا دەگاتە ترۆپك و كورد لەو چركەساتەدا بەتەواوی لە دنیادا تەنیا دەكەوێت، عێراق دەیەوێ لەو چركەساتەدا هەموو ناسنامە و بەهاكانی لێ بسێنێتەوە و بەتەواوی بیكات بە ئەكتەرێكی ئەبستڕاكت و رووت.
ریفراندۆم و بەدەستهێنانەوەی شوناس
ئەوكاتەی باشووری كوردستان راپرسی ئەنجام دەدات، چركەساتێكە بۆ بەدەستهێنانەوەی شوناس و بازدان بەسەر فۆرمە جیاوازەكانی تەنیاكەوتن. ریفراندۆم چركەساتێكی مێژوویی بوو لە دنیای كوردیدا. مێژوویی بەو مانایەی باشووری كوردستان لەناو بونیادی دەوڵەت و نەتەوەی عێراقدا دەست بۆ راپرسی دەبات بۆ جیابوونەوە و دووركەوتنەوە لەو شوناسە باڵا و زاڵە عەرەبییەی كە دەیەوێ جەستەی كورد بلكێنێت بە جەستەی دنیای عەرەبی و هەموو ماناكانی كوردبوون و هەموو فۆرمە جیاوازەكانی لێ بسێنێتەوە.
ریفراندۆم هێڵێكی جیاكەرەوەی گەورەیە لە نێوان دوو دنیای جیاواز و دوو بكەری كۆمەڵایەتی تەواو لە یەكتر دوور و لەیەك نەچوو، كە هەریەكەیان دوو ستراكچەر و دوو هێزی جیاوازی نەتەوەیی دەیانجووڵێنێت و ئاراستەیان دەكات. ریفراندۆم یەكێكە لەو رێ سیاسییانەی لە دنیادا بۆ دەستكاریكردنی سنوورەكانی پێوەندیكردن و ئامادەبوون و مامەڵەكردن لەگەڵ هێزەكانی تردا بەكار دەهێنرێت! راپرسی لە مێژووی ئێمە و دنیای ئێمەدا گوزارشتێكی تازە و سەرەتایەكی تازەیە بۆ پێوەندیكردن بە دنیا و هێزەكانی تر، گۆڕینی سەرەتاكانی چەمكی جەنگاوەرە بۆ پرسی گەڕانەوە بۆ گەل و بڕیاری دەستەجەمعی.
پێشتر كورد وا دەناسرا كە جەنگاوەری ئازا و شەڕكەری قارەمانن، ئەم جۆرە وێناكردنە بۆ كورد وێناكردنێكە لەناو ئەدەبیاتی كۆڵۆنیالیزمەوە بەرهەم هاتووە. دیارە كورد كە جەنگاوە و رووبەڕووی ئەوانی تر بووەتەوە بۆ پرسی بەدەستهێنانەوەی شوناس و ئامادەبوونی وەك هێزێكی نەبەزیو بووە.
راپرسییەكەی باشووری كوردستان ئەو مۆدێلەی بەرگریكردن لە شوناس لە بەریەككەوتنەوە دەگۆڕێت بۆ كردەی بەرگریكردن لە شوناس لەڕێی دەنگدان و جیابوونەوەوە.
ئێمە لە ڕووی مێژوویییەوە لە عێراق، لەناو گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی Social Contract دا دەژین كە پڕە لە هێزی زاڵ و بكەری زاڵ بەسەر ئەوانی تردا،
هەم لە سەرەتاكانی دروستبوونی دەوڵەتی عێراق و سەردەمی پاشایەتی و فەرمانڕەوایی سوننەكان، هەمیش لە سەردەمی كۆماری و بەعس و رووخانی بەعس و سەردەمی فەرمانڕەوایی شیعەكان، كورد لەناو ئەو گرێبەستە كۆمەڵایەتییەدا وەك ئەكتەری پلە دە و ئەكتەری بەزیو بەرهەم هێنراوە.
ئەو گرێبەستە كۆمەڵایەتییەی لە عێراق ئامادەیی هەیە، بەردەوام یەكێك لە ئەركە سەرەكییەكانی كوشتنی هێزە ناوەكییەكەی كورد و كوردبوون بووە. ریفراندۆم هەوڵێك بوو بۆ دەرچوون لەو كوشتنە سیاسیی و مەرگە سیاسییەی كە بەرەڕووی كورد دەكرێتەوە.
