بۆژان ئیبراهیم _تایبەت بە زاری كرمانجی
بۆچی تا ئیستا زمانی كوردی نەی توانیوە ببێتە زمانێكی گرنگ لە توێژینەوەی زانستی و دونیای اكادیمی، زمان هۆكارێكە بۆ لەیەك گەیشتن، لە جیهاندا زیاتر لە ٦هەزار زمانی جیاواز قسەی پێ دەكرێت لەناو ئەوانەش چەند زمانێكی گرنگ و ستانداردی جیهانی هەن.
ماموستایەكی زانكۆ لە دیدارێكی زاری كرمانجی، چەند هۆكارێك دەستنیشان دەكات كە ڕۆڵی سەرەكیان هەیە لە نەبوونی زمانی ستانداردی كوردی: ” ماموستا هەندرێن نوسەر و شاعێر و ماموستا لە زانكۆی سۆران بەشی كوردی بۆ زاری كرمانجی گووتی ” لە سەرەتادا هەموو زمانەكانی جیهان، بە گەورە و بچووكیانەوە، نە ستاندەرد بوونە و نە ئەكادیمیش بوونە. ئەوەی كە وایكردووە زمانەكان، لەوانە ئینگلیزیی، فەڕەنسیی، ئەلمانییش، كە ببن بە زمانی ستاندەردی نەتەوەگەلی جیهان و زمانی تەكنۆلۆژیی و ئەكادیمیی و فەلسەفیی… هتد، بەشێكی پەیوەندی بە بەو گۆڕانكارییە سیاسی، ئابووریی، هزریی و كۆمەڵایەتییانەوە هەیە و بەشێكیشی پەیوەندیی بە باڵادەستی هێزی ئەو نەتەوانەوە هەیە، ئەكادیمی بوون و بە ستاندەردبوونی زمانەكانی دیكەیش كە لە دەورووبەری ناوچەی ئێمە و ئەوروپاشەوە هەن، پەیوەندییان بە پلانی زمانی دەستەڵاتە سیاسییەكانیان و توێژی ئەكادیمیی و رووناكبیری ئەو نەتەوانەوە هەیە”.
ئاماژەی بەوەشكرد ” گەشەی زمان بەشێكی پەیوەندی بە گۆڕانی كۆمەڵایەتییەوە هەیە و بەشەگرنگەكەیشی پەیوەندی بە سیاسەتی زمانی ئەو دەستەڵاتەوە هەیە كە زمانی نەتەوەكەی چۆن دەبینێت. داودەزگە و پلانی زمان وادەكەن زمانێك ببێ بە ستاندەرد و ئەكادیمیی.ئەوەی كە ئەو هەستەی لای تۆ و زۆرینەی كۆمەڵگەی كوردیی دروست كردووە، كە گوایە زمانی كوردی ستاندەرد و ئەكادیمیی نییە، پەیوەندی بە خودی زمانی كوردییەوە نییە، بەڵكە پەیوەندی بە عەقڵی سیاسەتی حكومڕانیی و توێژی ئەكادیمیی و نووسەرانی كوردەوە هەیە، كە بە تایبەتی دوای ٢٠٠٣ دوای رووخاندنی رژێمی بەعس بە دەستی ئەمەریكە و هاوپەیمانەكانییەوە، نەك هەر تەنێ سیاسەتی بە ستاندەردكردن و بە ئەكادیمیی زمانی كوردیی نەبوو، بەڵكە لە بری ئەوە سیاسەتی بێبایەخكردنی زمانی كوردیی داڕشت. بۆیە لە ماوەی ئەو بیست ساڵەی رابردوو تا ئەمڕۆ، زمانی كوردیی لە ئەكادیمیی بوون و ستاندەردەوە كرا بە زمانێكی ریسواكراو و چەندین لەهجە. بەمەیش زمانی كوردیی لە هەستی خەڵك و خودی پاسەوانەكانی زمان كە ئەكادیمیی و نووسەران و دەستەڵاتی سیاسیین، لە بێئیرادەی بوون بە زمانێكی فەرمی حكوومەتی كوردستان و باڵا ی ئەكادیمیی داماڵرا. تا ئێستایش ئەو سیاسەتی بەئیرادەكردنە لە بوون بە زمانی ستاندەرد و ئەكادیمیی و فەرمیی بەردەوامی هەیە.بۆیە ئەوەی كە كێشەی ستاندەرد و ئەكادیمیی هەیە زمانی كوردیی نییە، بەڵكە توێژی ئەكادیمیی و حكمڕانەكانن”.
لە درێژەی قسەكانی باسی ئەوەی كرد “زمانی كوردیی لە سەرەتای بیستەكانی سەدەی بیست بە دواوە تا دەگاتە نەوەتەكان هەموو لە گەشەكردن دابوو، بەمەیش بە هەموو. بنەمایەكانی بە ستاندەردبوون و بە ئەكادیمیی بوون.لێ لەگەڵ حكومڕانی كورد خۆیی و بە جیهانیبوون و باڵادەستی ئەمەریكە و بەریتانیا لە عێراق و كوردستاندا، زمانی ئینگلیزیی كرا بە پێوەر ی پێشەكەوتن لای توێژی ئەكادیمیی و سیاسی كوردەوە.عەقڵ، هزر و رۆشنبیریی كۆمەڵگە بە گشتیی و تویێژی ئەكادیمی كوردیی بە نووسینی ئینگلیزیی یان هەر زمانێكی دیكەی باڵادەست پێشناكەوێت، بەڵگە بە داهێنانی زمانی كوردیی خۆی ێشدەكەوێت. توێژی ئەكادیمیی كورد ئەگەر هەزار نووسینیش بە ئینگلیزیی بنووسێت، لێ كە خاوەن هزرێكی تایبەت بە خۆیی و داهێنەرانە نەبوو، ئەو زمانە نایكا بە پێشكەوتوو و جیهانیی.ئەگەر عەقڵی كوردیی خاوەن داهێنانی هزریی خۆی بوو و بە زمانی كوردییەكەی بنووسێت، هەم زمانی كوردیی گەشە دەكا و هەمیش هزری زمانەكەی دەكات بە ئەكادیمیی و جیهانیی.لە ناوەڕاستی حەفتاوە تا كۆتایی هەشتتایەكانی سەتەی رابردوودا، لە ژێر دەستەڵاتی بەعسی عێراقدا، زمانی كوردی بە هۆی داهێنەران و پاسەوانانی (كۆڕی زانیاری كورد) ە بەغدا، بوو بە ماڵی بوون، هزری خۆكرد، ئەكادیمیی و ستاندەردی كوردیی، كەچی لە ژێر دەستەڵاتی كورد خۆیدا ، سیاسیی ئەكادیمیی بێ داهێنەری كورد، ئەو زمانە ئەكادیمیی و ستاندەردە باڵایەی كوردیی داهێزراند. ئێستا هۆكاری گومانكردنی سیاسی و خوێندەواری كورد لە نەبوونی ئەكادیمیی و ناستاندەردی زمانی كوردیی، خۆبەكەمزانی خۆیانە بەرانبەر هەژموونی زمانی ئینگیزیی و عەرەبیی و توركیی و فارسیی و … نەك زمانی كوردی خۆی. ئێستا لە باشوور زمانی كوردیی بێ پاسەوانە. پاسەوانانی زمان ئەكادیمیی و نووسەرانن كە بە داهێنانی هزریی ئیرادە و بەو ماڵی كورد، كە زمانەكەتی دەبەخشن، كەچی ئەو توێژە، پاسەوانەی زمانی كوردیی خۆیان رادەستی زمانی بێگانان كردووە، كە نەیدەزانن و نەدەشبن بە داهێنەر و خاوەن ماڵ لەناو زمانانەدا”.
ئەوەشی خستەڕوو ” ئەو بابەتە فرە نووسینی گەڕەكە، كە من بای خۆم پێشتر بە نووسین و كتێب باسمكردووە.لێ دواجار كەی كورد بە تایبەتی ئەكادیمیی، نووسەر و سیاسییەكان بوونە داهێنەری ئەكادیمیی و ستاندەردی سیاسیی، ئەوكات زمانی كوردییش دەبێتە ئەكادیمیی و ستاندەرد و بگرە جیهانیش. ئەمەیش وەك چۆن ئەحمەدی خانی لە سەتەی حەڤدەدا ، كە وەك ئێستا زمانی كوردی بە كفر و نابوود دەبینرا لە لایەن میرنشین و مەلایەكانەوە، بە نووسینی (مەم و زین) توانی «بیدعە»یەكی داهێنەرانە بكات، بەمەیش زمانی كوردیی بتوانیی بوونی كورد دەرببڕێت، ئێستایش ئەكادیمیی و نووسەرانی كوردیی دەبێت توانای داهێنانی «بیدعە»یەكی نوێی لە چەشنی خانی بن، كە ئەمەیش خەیاڵێكی چاكە بۆ لاواندنەوەی زمانی كوردیی، لێ ە نەبوونی «بیدعەكار»ی وادا مەحاڵە.
