چۆنییەتی سەرهەڵدانی نەورۆز لە روانگەیەكی مێژوویی

كۆچەر عەبدوڵڕەحمان

بۆچوونی جۆر بەجۆر هەیە لەسەر نەوروز، ئەگەرچی كورد بە جەژنی نەتەوەی خۆی دایدەنێت، بەڵام فارسەكان پێیانوایە كۆنترین جەژنی ئەوانە، تەنانەت نەتەوەكانی دیكەی رۆژهەڵاتیش هەن نەورۆز بە جەژن و نوێبوونەوە دەزانن ساڵانە یادی ئەم بۆنەیە دەكرێتەوە.

ئایا نەورۆز چییەو كەی و چۆن سەری هەڵداوە.؟
دەتوانین بڵێن نەورۆز مژاری فەرهەنگی هەیەو لە جیهان زۆرترین شتی لەسەر نووسراوە، لایەنی كەم لە 1200 ساڵەی دوایدا، لەلایەن مێژونووسان و هەڵبەستوان و زانایان زۆر شتی راست و ناڕاست و جۆراو جۆر لەسەر نەورۆز نووسراوەتەوە، بەڵام بەداخەوە تا ئێستا نەتوانراوە راستی نەورۆز بەم جۆرەی بووە نیشان بدرێت.

نەورۆز ئەفسانەییە یاخود روداوێكی مێژووییە.؟
زۆربەی زاناو مێژونووسان لەسەر ئەم راستیە كۆكن كە نەورۆز نە ئەفسانەیە نە جەژنی سەری ساڵ بووە، بەڵكوو رووداوێكی راستەقینەیە بە شێكە لە مێژووی كۆنی دانیشتووانی كوردستان، پەیوەندی راستەوخۆی هەیە لەگەڵ رووداوە مێژوویی ناوچەكەو لەگەڵ نەتوەكانی تردا ئەم رووداوە مێژوویە بە جۆرێك دەماو دەم كراوە، بە زێڕو زیوی ئەفسانەیە، وە رازاوەتەوە كە ناسینەوەی رواڵەتی راستەقینەی رووداوەكە بووەتە ئەستەم، لێرەداوه بە پشتبەستن بە بەلڵگە مێژووییەكان تا ئەو جێگایە دەكرێ ئەم بابەتە روون بكرێتەوە، ئەگەر كۆمەڵە كتێب و هەڵبەست و وتارانە، كە لەسەر نەورۆز نووسراون، بكۆڵدرێتەوە ئەند روانگەو بۆچوونی جیاوازیان تیادا بەدی دەكرێت، لەوانە: نەورۆز ئەفسانەیە بەپێی ئەم بۆچوونە نەورۆز ئەفسانەیەكی كۆنی ئێۆانییە و هیچ بوونێكی لە راستیدا نییە، بۆنموونە دكتۆر سەید جەعفەری حەمیدی مامۆستای زانستگە و نووسەری فارسی زمانی ئێرانی لە وتارێكی بەناوی ماجرای، كاوە و زوحاكی در شاهنامە ئاماژەی پێكردووە، داستانی زوحاك و كاوە، بەرلەوەی كە رووداوێكی راستەقینە رووداوێكی ئەفسانەیە، بێگومان زوحاكێك هەبووە نەكاوەیەك، بەشێكی زۆر لە مێژوونوسان و زانایانی رۆژئاوایش لایەنگری ئەم بۆچوونەن، ئەم بۆچوونە هەڵەیە، ئەو كەسانە كە ئەوادەڵێن لە فەرهەنگ و مێژووی كۆنی دانیشتووانی كوردستان تێنە گەیشتوون، نەورۆز جەژنی سروشتە بە پێی ئەم بۆچوونە ئاریاییەكان دوو وەرزیان هەبووە، وەرزی زمسان و زما و وەرزی هاوین هاوین، لە دەسپێكی هەر كام لەم وەرزانەدا خەڵك جێژیان گرتووە”.

نەورۆز چییە.؟
نەورۆز نەریتێكی زۆر كۆن و دێرینە كە لەلایەن كورد و فارسەكان و نەتەوەی دیكە بە شێوەی جۆربەجۆر پەیڕەو دەكرێت. ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ كەونەرایەكی پێش لە مێژوو. شارەزایانی نەورۆز، بڕوایان وایە جەمشێد كە یەكێك لە پاشاكانی پێشدادییەكان بووە، نەورۆزی داهێناوە. ژیانی ئەو پاشایانە لە ئەفسانە بەدەر نییە و بەسەرهاتەكانیان زۆر خەیاڵین و بنەمای نەورۆز دەگەڕێتەوە بۆ چاخە دێرینەكان. -سەرهەڵدانی نەورۆز گەلانی ئاری نەژاد وەك یەك گرنگی بە نەورۆز دەدەن. بەو پێیەی سەرھەڵدانی ئەم ڕووداوە كەوتوەتە ئەو شوێنە جوگرافییەی كە لە خۆرھەڵاتی ئەوروپاوە دەست پێدەكات بۆ باشوری ئاسیا. هەر یەك لە ناوچەكانی جێنشینێتی ئێستای (كوردستان، ئێران، ئەفغانستان، ھیندستان، پاكستان و …ھتد) دەگرێتەوە. بۆیە، ساڵانەش ھەر یەك لەو وڵاتانە بە شێوەی جیاواز و تایبەتمەندێتی خۆیان ڕێوڕەسمی نەورۆز یاد دەكەنەوە، شكور مستەفا لە (دەفتەری كوردەواری)دا دەڵێت:”ئاریایی نەژادەكان حەوت جەژنی سەرەكییان ھەبوە: نەورۆز، میھرەگان، سەدە، تیرەگان، پەروەردگان و كۆسە”. نەورۆز و میھرەگان پیرۆزترین جەژنیانن.

كاوەی ئاسنگەر و زوحاك پەیوەندیان بە نەورۆزەوە چییە؟
مێژووی نەورۆز وەك لەسەرەوە ئاماژەی بۆ كرا، كۆنترە لە مێژووی كاوەی ئاسنگەر و زوحاك. ئەگەرچی ئەم دوو كارەكتەرەش بەشێك لە مێژووەكە. جەمشید كە چوارەم پاشای پێشدادییەكان بوە، فەرمانڕەوایەكی گونجاو بوە بۆ خەڵكەكەی. ژیانی رێكخستوەتەوە و خانوو و تەلار و جێی و ڕێی دروست كردوە. دوای ئەو، فەرمانەڕەوایەكی تر ھاتوەتە سەر تەختی پێشدادی كە (زوحاك) بوە. ئەم پاشایە ستەمكار بوە بۆ خەڵكەكەی و چەوساندنەوەی لە فەرمانەڕەوێتیدا پەیڕەو كردوە. خەڵك بەدوای ئەوەدا گەڕاون لێی دەرباز بن. كاوەی ئاسنگەر یەكێك بوە لەو كەسانەی بەرەوڕووی ستەمی زوحاك بوەتەوە. سەركردایەتی شۆڕشێكی كردوە و توانیویەتی كۆتایی بە دەسەڵاتی زوحاك بێنێت و (فەرەیدون)ی نەوەی (جەمشید)ی لەسەر تەختی فەرمانڕەوەایی داناوە. رۆژی سەركەوتنی شۆڕشەكەی كاوە و فەرەیدون ھاوكاتی ھەمان رۆژی نەورۆز بوە. دوای سەركەوتنی شۆڕش و لەناوبردنی دەسەڵاتی ستەمكارەی زوحاك، خەڵك لەسەر شاخێكی بەرز ئاگریان كردوەتەوە وەك ھێمایەك بۆ ئاگاداركردنەوەی ناوچەكانی دەوروبەر لە ڕوواوێكی گەورە و كاریگەر. كە، ئەمەش راستی پەیوەندی ئاگركردنەوەیە بە جەژنی نەورۆزەوە. راستی كوردبوون لەنێوان (كاوەی ئاسنگەر) و (زوحاك)دا ئەو دێرانەوەی سەرەوە ئاماژەیەك بەو راستییە دەدات، كە كاوەی ئاسنگەر یەكێك بوە لەو سەركردانەی شۆڕش كە دژی ستەمكاری زوحاك بەرپاكراوە.

ھەندێك بەو جۆرە خوێندنەوە بۆ ئەو مێژووە دەكەن، كە (زوحاك) ھەمان كەسایەتی (ئاستیاگ) بێت، كە ئەمەی دوایین كۆتا پاشای میدییەكان بوە. ئەمەش ئەو بابەتەی ھێناوەتە كایەوە كە بوترێت (زوحاك) كورد بوە و كاوە فارسێك بوە و دەسەڵاتی كوردی لەناوبردوە. مێژوونووسەكانی مێژووی كۆن و نوێی ئێرانی و مێژووی پێشدادی و ئەشكانی و میدی و ھەخامەنشی و فارسیش نەیانوتوە (ئاستیاگ) ھەمان كەسایەتی (زوحاك)ە. بەڵكو ئەوەی ھەیە لێچونێك لەناوەكانیاندا ھەیە. بەڵگەكان بۆ یەكلاكردنەوەی ئەم راستییە كەم نین.
بۆ نمونە:
1- ئەوە دەزانرێت كە زوحاك یەكێك بوە لە پاشاكانی دەوڵەتی پێشدادی و دوای جەمشیدی چوارەم فەرمانڕەوا، دەسەڵاتی گرتوەتە دەست. (ئاستیاگ)یش دوا فەرمانڕەوای میدییەكان بوە. ھەڵبەتە، سەردەمی حوكمداری پێشدادی و میدی زۆر لەیەكەوە دوورن. راستە، شوێنی جوگرافی ھەردوو دەوڵەت لەیەكەوە نزیكن، بەڵام سەردەمەكەیان جیاوازە.
٢- لە سەردەمی پێشدادی، نوسین بوونی نەبووە، بەڵام بۆ سەردەمی میدی جیاواز بوە و مێژوونووسان لە توێژینەوەكانیاندا ئەوەیان سەلماندوە كە میدییەكان ساڵی ٧٠٠ پ.ز ھەتا ٥٥٠ پ.ز فەرمانڕەواییان كردوە.
٣- لە ئەدەبیاتی بابلییەكاندا ناوی (ئاستیاگ)ی كۆتا پاشای میدی بە (ئیختوویكۆ) ھاتوە، كە تا ئێستا ھیچ نوسینێك ئەوەی نەسەلماندوە ئەو ناوە بە بەر (زوحاك)یشدا بڕا بێت. ٤-لەبارەی ڕەچەڵەكی زوحاكەوە دوو ڕا ھەیە: یەكەمیان ئەوەیە كە شازادەیەكی پێشدادی بوە. دوەمیشیان رەچەڵەكی ئەبەستێتەوە رەگەزی (سامی)ەوە بەتایبەت ئەوترێت لە ناوچەی (یەمەن)ەوە گەورە بووبێت و ئامادە كرابێت بۆ گرتنە دەستی دەسەڵاتی پێشدادی. ئەبوحەنیفەی دینەوەری لای وایە زوحاك دەبێتە برازای (شەدید كوڕی عەملیق كوڕی عاد كوڕی ئەرم كوڕی سام كوڕی نوح)ی پاشای یەمەن. شەھابەدین كوڕە ئەحمەدیش لەكتێبی (مسالك الابێار فی ممالك الامێار)دا زەحاك بە پاشایەكی بەرەچەڵەك عەرەب ناساندوە. بەم جۆرە ئەو راستییە زیاتر ڕوون دەبێتەوە، كە زوحاك ھیچ پەیوەندییەكی بە كەسایەتی (ئاستیاگ)ی دوا فەرمانڕەوای میدییەوە نییە. لەمەشەوە، بەپێی سەرچاوە مێژووییەكان ئەو راستییە دەسەلمێنرێت، كە كاوەی ئاسنگەر شۆڕشگێڕێكی كورد بوە و دژی پاشایەكی ستەمكار شۆڕشی كردوە.