د.سانع شەریف
مامۆستا لە فاكەڵتی یاسا و زانستە سیاسییەكان و بەرێوەبردن لە زانكۆی سۆران
“تاوانی جینۆسایدی بارزانییەكان و دانپێدانانی نێودەوڵەتی”
لە رووی چەمكەوە بۆ یەكەمین جار وشەی جینۆساید لەلایەن یاساناسێكی پۆلەندی بە رەگەز ئەمریكی بەناوی (رافایل لێمكن) دۆزرایەوە و لە پەرتووكەی بەناوی (یاسای میحوەری لە دادگاییكردنی ئەوروپادا) لە سالی ١٩٤٤ جیگیری كرد، ئەمەش دەگەرێتەوە بۆ دوای جینۆسایدكردنی جولەكەكان كە بە هۆلۆكۆست ناسراوە، لەلایەن رژێمی ئەلمانیای نازی. دواتر لە ١١ كانونی یەكەم ١٩٤٤ جینۆساید بە تاوانێكی نێودەولەتی دانرا.
لە ئەنجامدا رێكەوتنامەیەكی نێودەوڵەتی بەناونیشانی “رێكەوتنامەی قەدەغەكردن و سزای جینۆساید” بەپێی بریاری ٢٦٠ لە رێكەوتی ٩ كانونی یەكەم ١٩٤٨ لەلایەن كۆمەلەی گشتی نەتەوەیەكگرتوەكانەوە واژوو كرا، لە ١٢ كانونی دووەم ١٩٥١ كەوتە واری جێبەجێكردنەوە، ئەم رێكەوتنامەیە ١٤٦ دەوڵەت تێیدا ئەندامن.
ماددەی ٢ ئەم رێكەوتنامەیە جەخت لەسەر تاوانی جینۆساید دەكاتەوە لەرێگەی چەند كردەیەكەوە لەوانە : كوشتنی ئەندامانی گروپێك، زیانپێگەیاندنی جەستەیی و هزری یان هۆشی ئەندامانی گروپێك، دانانی ئەو گرووپە لە بارودۆخێك دا بەمەبەستی لەناوبردنی هەموو یان بەشێكیان، ڕێگریكردن لە مندالبوون لەناو ئەو گروپەدا لەگەل راگواستنی مندال لە گروپێكەوە بۆ گروپێكی تر بە زۆرەملێ .
لێرەدا تیشك ناخەمە سەر ئەوەی كە چەند و چۆن بارزانیەكان كۆمەلكوژ و زیندە بەچال كران چونكە ئەم راستیە لەرووی چەمك و پرەنسیپیەوە یەكلایی بۆتەوە كە ئەم تراژیدیایەی بەسەر بارزانییەكان هات جێنۆسایدە، بەڵام ئەوەی پێویستە وەڵام بدرێتەوە تا چەند ئەم تاوانە بە جینۆساید لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دادەنرێت؟، یان بەشێوەیەكی تر چۆن دادگای تاوانكاری نێودەوڵەتی دەتوانێت مامەلە لەگەڵ ئەم تاوانەدا بكات؟ دواتریش بتوانرێت قەرەبووی كەسوكاریان بكرێتەوە.
دادگای تاوانكاری نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٢ دامەزرا و كەوتە بواری جێبەجێكردنەوە، یەكێك لەو تاوانانەی كە دەكەوێتە چوارچێوەی پسپۆرییەتی ئەم دادگایە بریتیە لە تاوانی جینۆساید بەپێی برگەی ١ لە ماددەی ٥ پەیرەوی دادگاكە . ماددەی ١١ ەش دەڵێت دادگاكە مامەڵە لەگەڵ ئەو تاوانانە دەكات كە دەكەونە دوای بەرواری دامەزراندنی دادگاكە. بۆیە بەپێی ئەم بەروارەی كە دادگای تاوانكاری نێودەوڵەتی لەسەری دامەزراوە ناتوانێت مامەڵە لەگەڵ تاوانی جینۆسایدی بارزانییەكان (Kurdish Genocide ) بكات بەوپێیەی كاتی روودانی تاوانەكە (جینۆسایدی بارزانییەكان لە ساڵی ١٩٨٣) دەكەوێتە پێش دامەزراندنی دادگاكە كە ساڵی ٢٠٠٢ەیە ، چونكە دادگا ئەسەری رجعی نییە، هەرچەندە دەكرێت ئەمە وەكو رەخنەیەك ئاراستەی دادگا بكرێت، چۆن نەتوانێت سەیری كەیسێكی وا بكات لەسەر بنەمای یەكسانی و داپەروەری، لەكاتێكدا گشت بەڵگە راستەقینە مێژووییەكان هەن. لەلایەكی ترەوەش دەوڵەتی عێراق واژووی لەسەر پەیرەوی دادگای تاوانكاری نێودەوڵەتی نەكردووە یان بلێین ئەندام نییە، ئەمەش رێگرییەكی تری بەردەم مامەڵەكردنی دادگایە لەگەڵ كەیسی جینۆسایدی بارزانییەكان.
كەواتە چارەسەر چییە؟ چۆن دەكرێت دادگای تاوانكاری نێودەوڵەتی بتوانێت سەیری كەیسی بارزانییەكان بكات؟ بەم شێوەیە خوارەوە :
یەكەم : ئەگەر دەوڵەتی عێراق ببێتە ئەندام لە دادگاكە و رازەمەند بێت لەسەر داواكاری حكومەتی هەرێم تایبەت بە سەیركردنی كەیسی بارازنیەكان (Kurdish Genocide).
دووەم: ئەگەر دەوڵەتی عێراق ئەندامیش نەبێت بەڵام داوا بكات لە دادگای تاوانكاری نێودەوڵەتی سەیری كەیسی جینۆسایدی بارزانییەكان بكات.
سێیەم: حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت لەرێگەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكانەوە داوای سەیركردنی ئەم كەیسە بكات بەمەرجێك ئەنجومەنی ئاسایش رەزامەند بێت.
چوارەم : بۆئەوەی ئەنجومەنی ئاسایش رەزامەند بێت ، وا باشە حكومەتی هەرێم هەم لەرێگەی پەیوەندییە دیبلۆماسییەكانیەوە هەمیش لەرێگەی گرووپی فشار بەتایبەتی رێكخراوە مەددەنییەكان لە دەرەوەی وڵات كار بكات لەسەر ناساندنی كەیسی بارزنییەكان (Kurdish Genocide).
شایەنی باسە، وێرای دانپێدانی حكوومەتی فیدراڵی عێراق بەپشتبەستن بە داگای تاوانی عێراق بە جینۆسایدی كورد بەڵام تائێستاش هیچ لە كەس و كاری قوربانییان قەرەبوو نەكراونەتەوە ، ئەمە جگەلەوەی كە بەپێی دەستووریش حكوومەتی فیدراڵ پابەند دەكات بە قەرەبوكردنەوەیان . لە هەمووی گرنگتر لە حالەتی داننانی نێودەولەتی بە كەیسی بارزانییەكان (Kurdish Genocide) ، حكوومەتی فیدراڵ پابەند دەكات بە قەرەبوو كردنەوەی كەسوكاری قوربانیان، چونكە قەرەبوكردنەوەكە ئیلتزامێكی نێودەوڵەتی وەردەگرێت وەك چۆن عێراق بە فشاری نێودەوڵەتی قەرزەكانی كوێتی دانەوە.
