پێناسەكردنەوەی بوونی كورد لە عێراقدا: كەرتی نەوت و بەرگریی وەك نموونە

بەهرۆز جەعفەر

لە كاتێكدا كورد ڕێژەی (١٧٪) ی بودجەی عێراق بە شایستەی خۆی دەزانێت، بەڵام بە پێی وتەی سوپا سالاری پێشووی عێراق ڕێژەی كورد لە سوپای عێراقدا ناگاتە (١٪) یەك لە سەتیش! لە كەرتی نەوتیشدا كورد ناگاتە (٤٪) و لە تەواوی ئەو گفتوگۆیانەی سەبارەت بە پرسی نەوت لە نێوان هەرێم و عێراقدا كراون، وتراوە كورد نەوتەكەی ڕادەستی سۆمۆ بكات، بێ ئەوەی كورد تاكە یەك كەسی هەبێت لە (سۆمۆ) دا. سەت ساڵ تێپەڕی بەسەر دروستبوونی دەوڵەتی عێراقدا، كورد لە هەموو سەردەمەكاندا وەزیر و كاربەدەستی باڵای لە بەغدا هەبووە، جەعفەر عەسكەری كورد بووە و سەرۆكوەزیرانی عێراق بووە لە سەردەمی پاشایەتی دا، لە سەردەمی بەعسیشدا لە ساڵی (١٩٨٨) دا ئەو ڕۆژگارەی كورد ئەنفال و كیمیاباران دەكرا كورد (٧) كەسی بە پلەی وەزیر هەبووە و، جێگری سەرۆككۆمار و جێگری سەرۆكوەزیران كورد بوونە.
لە دوای پرۆسەی ئازادیی عێراقیشەوە لە (٢٠٠٥ ەوە بۆ ٢٠٢١) كورد لە بەغدا پۆستی باڵای هەبووە، بەڵام ئایا ئەم «بوون»ەی كورد لەسەر چی بنەمایەك بووە؛ بنەمای دەستووریی؟ بنەمای سازان؟ ڕێككەوتن و بەڵێنی پێشوەخت؟

*ڕووكردنە بەغدا باشترین چارەسەرە

ئەزموون نیشانی هەموو لایەنە كوردییەكانی داوە، كە بەغدا چەق و ناوەندی هێزی كوردە نەك وڵاتانی هەرێمی و ناوەندی فایلی زلهێزەكان. ئەگەر لە دەیەكانی ڕابردوودا ئەو تێزە ڕاستییەكی تێدا بو « هەتا بەغدا بەهێز بێت ئەوا كورد زیاتر دەچەوسێتەوە و مافەكانی زەوت دەكرێت» ئێستا ئەو تێزە باوی نەماوە و عێراقی سەردەمی تاكەكەسیی و دیكتاتۆرییەت لە گۆڕێدا نەماوە. كورد ئۆتۆنۆمی و فیدراڵیەتی خۆی لە عێراقی دوای سەدامدا مسۆگەر كردووە بە پێی دەستوور، كەواتە دەبێت كورد لە بەغدا خۆی بە خاوەن ماڵ و بەشداری ڕاستەقینە بزانێت، عێراقێكی بەهێز زامنی مانەوە و بەهێزكردنی مافە دەستوورییەكانە. ئەگەر حكومەتی عێراق هەڵوەشاوە و فشۆڵ بێت ئەوا بۆشایی ئەمنی و بێ ڕووئیایی دروست دەبێت، دەرەنجامی ئەوەش دەیان گرووپی میلیشیایی و داعش و توندڕەوی دروست دەبن و بە هەڕەشە لەسەر هەرێمی كوردستان و عێراق دەشكێتەوە.
لێرەدا، كورد هەقی بەوەوە نییە حكومەتی عێراق ناوچەی سەوز و ماڵی سەرۆك وەزیرانی پێ دەپارێزرێت یان نە! میلیشیاكان چەند خۆپیشاندەر دەكوژن یان نە! عێراق دەوڵەتێكی فشۆڵە و ڕەنگە سبەی یان دوو سبەی هەڵبوەشێتەوە. كورد هەقی بەسەر خۆیەوە هەیە و بەرژەوەندییەكانی خۆی بۆ دروستكردنی ئایندەیەكی مسۆگەر دیاری دەكات.

*بۆچی كورد لە بەغدا نییە؟

هەموو جارێك دوو حیزبە سەرەكییەكەی كوردستان و حیزبەكانی تریش بوونی خۆیان لە عێراق بەستووەتەوە بە بوونی سەرۆك كۆمار و ڕێژەی چەند ئەندامێكی پەرلەمان و دوو بۆ سێ وەزیرەوە. هەر كاتێك هەڵبژاردن كراوە و حكومەت لە عێراق پێكهاتووە، ئیتر بیست و چوار كاتژمێر دوای ئەوە لایەنە كوردییەكان ئەركی خۆیان بە تەواو بینیوە و نەچوونەتەوە بە لای بەغدا دا. ئەو كوردانەشی لەوێ بوون و پلە و پایەیەكیان هەبووە یان خەریكی خۆیان و دەوروبەرەكەیان بوون، یان بەهۆی نا كارامەییەوە، یان بەهۆی دۆخی شێواوی عێراق و بارودۆخەوە نەیانتوانیوە خزمەتی ئەوتۆی دۆزی كورد و پرسە هەڵواسراوەكان بكەن. لە كاتێكدا ماوەی زیاتر لە (١٠) ساڵە نزیكەی (٤١٠) پۆستی جیاجیای وەكوو بریكاری وەزیر و دەستەكان و بەڕێوەبەری گشتی و پلە داری باڵای سەربازیی بە چۆڵی ماوەتەوە، كورد پڕی نە كردوونەتەوە. جگە لەوەش كورد دەستەیەكی یەكگرتووی بۆ چاودێری كار و ئەدای نوێنەر و نێردەكانی خۆی لە بەغدا نەبووە، كە ئەمانە خەریكی چین؟.
لە كاتێكدا، ئەگەر كورد ئەو سەدان پۆستە پڕ بكاتەوە، تیمێكی یەكگرتوو-دڵسۆزی لە پەرلەمان و سەرۆكایەتی كۆمار و حكومەت و سوپادا هەبێت لە ڕووی ئەمنی و ئابووریی و دیبلۆماسیی و ئیدارییەوە دەتوانن قورسایییەكی گەورەیان هەبێت.

*نا-ئامادەیی كورد لە سوپای عێراقدا

عێراق، لە سێپتەمبەری ٢٠٢١ ەوە دەستەی گەشەپێدانی پیشەسازی سەربازی زیندوو كردووەتەوە. هەر بە پێی یاسا پێویستە نوێنەرێكی وەزارەتی پێشمەرگەشی تێدابێت (نی یە). وەزارەتی پێشمەرگەی حكومەتی هەرێم خۆیان دەڵێن هیچ جێگەیەكیان لەو دەستە نوێیەدا نییە كە ڕاستەوخۆ گرێدراوە بە سەرۆكوەزیرانی عێراقەوە.
بە پێی گۆڤاری “CEOWORLD 2021” ی ئەمریكی بۆ ئامار، عێراق لە سەر ئاستی تەواوی جیهاندا بۆ هاوردەكردن و كڕینی چەك ڕیزبەندی (١١) یانزەمینی هەیە لە ماوەی پێنج ساڵی ڕابردوودا. ئاشكرایە (٤١٪) ی سەرچاوەی كڕینی چەكی عێراق لە ئەمریكاوە دێت. كۆی خەرجی و تێچووی بواری سەربازیی لە بودجەی ساڵی (٢٠٢١) دا بە (٢٧،٦١٧) بیست و حەوت تریلیۆن و شەش سەت و حەڤدە ملیار دینار دانراوە ( واتە زیاتر لە ٢٠ ملیار دۆلار) ئەمەش بۆ هەموو تێچووی كاركردن « نەفەقاتی تەشغیلی» و چەكداركردن و ئەركداركردنی دامەزراوە سەربازییەكانی تایبەت بە سوپا و دژە تیرۆر و دەستەی حەشدی شەعبی و وەزارەتی ناوخۆ بە هەموو پۆلێن بەندییەكانییەوە. ئایا هەرێمی كوردستان و پێشمەرگە بەشێك نین لە عێراق و سیستەمی بەرگریی؟ بۆچی عێراق درۆنی هەیە پێشمەرگە نییەتی؟ ئایا نوێنەرانی كورد، سەرۆك كۆماری عێراق ( كە كوردە) ڕۆژێك لە ڕۆژان هیچ نەبێت بە ئەركی دەستووری خۆی هەستاوە و بپرسێت ئەمە نا-هاوسەنگی نێوان پێكهاتەكان دروست دەكات و پێویستە ئەم هەڵانە ڕاست بكرێنەوە؟. یاخود ئەوە لایەنە كوردییەكان خۆیانن بوونی كوردیان بە هەند وەرنەگرتووە لە سوپای عێراقدا و، ڕێژەی كورد گەیشتووەتە خوار (١٪) ەوە؟!

*كورد لە كەرتی «نەوت» یشدا بوونی نەماوە!

ساڵی (١٩٢٧) نەوتی عێراق لەسەر بنەمای نەوتی كەركووك خۆماڵی كراوە و، ئینگلیزەكان بەڕێوەیان بردوەو، مەسەلەی گۆڵبنگیان ( مستەر پێنج لە سەت) تیایدا ڕەنگی داوەتەوە، كە توركەكان لەوێوە پشكێكی خۆیان هەر هەبووە. لە قۆناخی یەكەمدا (١٩٣٤-١٩٤٥) بەرهەمی كێڵگەی نەوتی كەركووك (٩٤٪) ی ئاستی بەرهەمی هەموو عێراقی پێكهێناوە.
لە ساڵی (١٩٥٧) دا واتە كۆتا ساڵی سەردەمی پاشایەتی لە عێراقدا، ڕێژەی بوونی نەتەوەكان لە كەرتی نەوت دا بەم شێوەیە بوون:

• عەرەب (١٪)، كورد (٣٨٪)، توركمان (١٦٪)، ئاشووری (٤٠٪)، ئینگلیز (٢٪).
  دواتر لە سەردەمی بەعسدا (١٩٦٣- ٢٠٠٣) وردە وردە و بە پلان دەستكرا بە دەركردنی كورد لەو كۆمپانیایە و كەمكردنەوەی ڕێژەیی كورد. دەیان نووسراوی فەرمی حكومەتی عێراق لەو ماوەیەدا بەردەستن بە ڕوونی ئاماژە بەوە ئەكات كورد لە كەرتی نەوتی عێراقدا دا نەمەزرێنن، چەندین نووسراوی سەردەمی بەعس هەیە كە ئاماژە بە بڕیاری دەركردن یان گواستنەوەی سەدان كەسی كورد دەكات لە وەزارەتی نەوت .
  بەڵام لە دوای ساڵی (٢٠٠٥) ەوە، كورد خۆی بەشی هەرە گەورەی ئەو بەرپرسیارییەتیەی دەكەوێتە ئەستۆ كە لە كەرتی نەوتی عێراقدا هیچ ڕۆڵێكی نییە، باشترین بەڵگەش كەركووكە كە (١٧) ساڵ تەواوی شارەكە بە دەست كوردەوە بوە، حیزبی كوردیی نەیانتوانیوە (١٧) ڕۆژ پێكەوە بن، لەسەر بنەمای حیزبی لەو شارەدا كارمەندی هاكەزایی ئاسایشیان كردووەتە پەرلەمانتار و كردوویانەتە بەرپرسی مەلەفی نەوتی كورد و كەركووك لە پەرلەمانی عێراق!.
  بۆیە، ڕێژەی عەرەب لە ساڵی (٢٠٢١) دا لە كۆمپانیای نەوتی باكوور-كەركووك لە سەدا (٦٣ ./ .) توركمان لەسەدا ( ٢٦./ .) كورد كەمتر لە سەدا ( ٧ ./ .)كلدۆئاشوری لە سەدا (٤ ./ .). لەو ژمارەیەشدا تەنیا نزیكەی ٤٠٪ كۆمپانیاكە عەرەبی هاوردەیە (واتا ئەوانەی خەڵكی كەركووك نین). لە ساڵی (٢٠١٦ەوە تاوەكوو ٢٠١٩) كۆمپانیایەكی وەكوو بی پی -BP ی بەریتانی لەسەر نەوتی كەركوك خەریكی توێژینەوەو گەڕانی وورد بووە، بێ ئەوەی یەك كورد بزانێت كە شارەكەیان جێهێشت چییان ڕاسپاردە كردو، ئەنجامی گەڕانەكانیان چی بووە.

سەرئەنجام

هەموو جوتیارێك پلانی ساڵانەی هەیە (هەر جوتیارێك ئەزانێت -خگە سنوی- چی یە). ناكرێت دۆزی كورد لە عێراقدا بە بێ پلان بەڕێوە بچێت. پێویستە پۆستە باڵاكانی بەغدا بە كەسانێك بسپێردرێن كە كۆدەنگی حیزبی- جەماوەریی- سیاسییان لەسەر هەبێت، كەسانێك كە خەریكی مافەكانی كورد بن نەك خۆیان. نابێت دوای یەكەم و دووەم دانیشتنی نوێی پەرلەمان كە حكومەتی عێراق پێكهات ئیتر كورد بگەڕێنەوە سلێمانی و هەولێر و وابزانن ئەركەكانیان تەواو بوە. پێویستە چاودێریی ووردی نوێنەرانی كورد بكرێت. سەرباری ئەمانەش سەدان پۆستی بەتاڵ هەن پشكی كوردن كەسانی شیاو و لێوەشاوەیان بۆ بدۆزرێتەوە. لێرەوە كورد خاوەندارێتی لە خۆی و لە مافەكانی بكات.