جەمیل محەمەد ئەرگوشی
بۆ ئەوەی شیكردنەوەكانمان بۆ تاكی كوردستان سوودمەند بن و تێڕوانین و زانیارییەكانمان جێگای گرنگی پێدانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و بەرپرسان بن، هەوڵ دەدەین لە زنجیرە شیكردنەوەكانماندا زۆرترین سەرنج بخەینە سەر هاوكێشە سیاسی و ئابوورییەكانی ناوخۆیی و ناوچەیی و جیهانی، تا لە ڕێگای هەڵسەنگاندنی ئەكادیمی و تاوتوێ كردنی پێشهاتە ڕاستەقینەكان لە دەستنیشان كردنی ستراتیژی كوردستانی ڕۆڵمان هەبێت بۆ پاراستن و بەهێز كردن و بەرەو پێش بردنی سیاسەتی هەرێمی كوردستان.
لە وتاری پێشوترمان لەژێر ناونیشانی (ڕۆڵ و بەرژەوەندیەكانی هەرێمی كوردستان لە سیاسەتی ناوچەیی و جیهانی عەرەبیدا) باسمان لە سیاسەتی وڵاتانی وەك سعودیە و عێراق و چین كرد و وەك نمونەیەك ڕوانگەی (2030) ی سعودیمان خستەڕوو. ئاكامی وتاری ئاماژەكراو بەشداری حكومەتی هەرێمی كوردستانە لە داڕشتنی ستراتیژی ناوچەیی و سیاسەتی ئابووری لەپێناو بەرژەوەندییە باڵاكانی نیشتمان هەروەها ئامانج لێی دووربوونی هەرێمی كوردستانە لە كێشمەكێشە سیاسیەكانی ناوچەكەدا و پاراستنی هاوسەنگی پەیوەندییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و ناوچەكەدا. بۆیە سەرەڕای جەخت كردنەوەمان لەسەر ئەو ئامانجانە، لە وتاری ئەمجارەمان هەوڵ دەدەین باسی گۆڕانكاریە ناوچەییەكان یاخود گۆڕانكاری لە سیستەمی نوێی ناوچەیی بكەین. ئەم بابەتە پەیوەستە بە دروست بوونی سیستەمی نوێ لە پێكهاتەی سیاسەتی ناوچەیی كە فاكتەرە سیاسی، ئابووری، جیۆپۆلەتیك و مەزهەبیەكان لەخۆ دەگرێت. بە دڵنیاییەوە هەرێمی كوردستان لە دەرەوەی گۆڕانكاری ناوچەیی و ئەم سیستەمە نوێیە نابێت چونكە لەڕووی سیاسی و ئابووریەوە دەتوانێت ڕۆڵی كارای هەبێت لە دابین كردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی خۆی و وڵاتانی زلهێز و ناوچەییدا. بۆ ئەوەی گۆڕانكارییەكان و كاریگەریەكانی ئەم هاوكێشەیە لەسەر هەرێمی كوردستان دیار بكەین وە بتوانین پەیام و تێڕوانین و شیكردنەوەكانمان بۆ سیاسەتی نێودەوڵەتی وەكو خۆی بگەیەنینە خوێنەرانی بەڕێز و لایەنی پەیوەندیدار. لەم بارەیەوە باس لە هەندێك ڕەهەندی سیاسی ناوچەكە دەكەین:
1-ڕەهەندەكانی سیاسەتی چین و سعودیە هۆكارێكن بۆ گۆڕانكارییەكان واتا وردە وردە ڕەهەندی زیاتر لە پێداگیری چین بۆ ئاشت بوونەوەی سعودیە لەگەڵ ئێران ڕوون دەبێتەوە. بۆ نمونە ئاسایشی وەبەرهێنانەكانی چین لە وڵاتانی عەرەبی و ڕێگای وزەی چین لە ناوچەكەدا. هەروەها میوانداری كردنی سعودیە بۆ گەورەترین كۆبوونەوەی بازرگانی نێوان چین و وڵاتانی عەرەبیدا. لە ڕاستیدا ئەو میوانداریە وەرچەرخانێكی كاریگەر لە مێژووی هاوچەرخی سیاسیدا تۆمار دەكات. واتا (ریاز) لە ڕۆژەكانی 11 و 12ی حوزەیران میوانداری دەیەمین كۆنفرانسی بازرگانی چین و وڵاتانی عەرەبی كرد. ئەو كۆنفڕانسە لەژێر ناونیشانی (هاوكاری بۆ خۆشگوزەرانی) بە گەورەترین كۆبوونەوەی بازرگانی نێوان وڵاتانی عەرەبی و چین دادەنرێت كە لەلایەن وەزارەتی وەبەرهێنانی سعودیە وە بە هاوبەشی ئەمینداریەتی كۆمكاری عەرەبی و ئەنجومەنی چین بۆ بەرەوپێش بردنی بازرگانی نێودەوڵەتی و یەكێتی ژوورە بازرگانیەكانی جیهانی عەرەبی بەڕێوەچوو. هەروەها زیاتر لە (3000) كەسایەتی و بەرپرسی باڵای حكومەت و سەركردەی بازرگانی لە 23 وڵاتەوە لە نێوانیاندا چین و چەند وڵاتێكی عەرەبی بەشداری ئەم كۆنفرانسە بوون كە ڕاستەوخۆ (محمد بن سلمان) شازادەی جێنشینی سعودی سەرپەرشتی دەكرد. بەپێی زانیاریەكان كارنامەی بەرفراوانی ئەم كۆنفڕانسە بریتی بوو لە 8 دانیشتنی گفتوگۆی سەرەكی و 18 وۆركشۆپ و دیداری تایبەت لەگەڵ كۆمەڵێك كەسایەتی گرنگ كە بەشداری ئەم چالاكیەیان كردبوو. ئامانجمان لە خستنەڕووی ئەم داتا و زانیاریانە پیشاندانی رووداوە گرنگە ناوچەییەكان و پلانی وڵاتان و دەرخستنی گۆڕانكاریە ناوچەییەكانە. ئێمەی كورد دەبێت هەڵسەنگاندنی تەواو بۆ پێشهات و گۆڕانكاری و قەیرانەكان بكەین. واتا هەرێمی كوردستان خۆی لە هاوكێشە سیاسی و ئابووریەكان ببینێت وە بەرژەوەندی و زیانەكانی لەم پێشهاتانە پێناسە بكات. ئەم ڕووداوەش كە باسمان لێكرد وەرچەرخانێك لە سیاسەتی وڵاتانی كەنداو و چین لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست دەكات. چونكە لە ساڵی (2005)ەوە تاكو ئێستا 9 كۆنفرانسی بازرگانی و 7 سیمپۆزیۆمی وەبەرهێنان بەڕێوەچووە وە ئەم كۆبوونەوانە نیشاندەری بەرنامەی درێژخایەنی ئەم وڵاتانەیە و كاردەكەن بۆ بەهێز كردن و چەسپاندنی هاوكاریە بازرگانی و ئابووریەكان و هەروەها كاردەكەن بۆ هەڵسەنگاندنی دەرفەتە وەبەرهێنانەكانی وەك تەكنۆلۆژیا، وزەی نوێبووەوە، كشتوكاڵ، خانووبەرە و كانزاكان. بۆیە ئەمانە ئاماژەن بۆ گۆڕانكارییەكی بێ وێنە لە پەیوەندیەكانی نێوان وڵاتانی عەرەبی و چین. چونكە چین گەورەترین هاوبەشی بازرگانی وڵاتانی عەرەبیە لە ساڵی 2022 كە بڕەكەی 430 ملیار دۆلارە وە ڕێژەی گەشەی بازرگانی هەردوو لا بە بەراورد بە ساڵی 2021 گەیشتۆتە (%31) . لێرەدا بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە ئەوەی شانشینی سعودیە لە قۆناغی گەشەكردندا پێویستی پێیەتی، وەبەرهێنانی وڵاتی چینە بە بەهای زیادكراوی بەرز و بەستنەوەی ناوچەكە بە یەكەوە. وە هەروەها بەستنەوەی ئەفریقا و ئەوروپا و ئاسیایە بە سەركردایەتی چین. بۆیە ئەوە وەرچەرخانێكی سیاسی لە ناوچەكە دروست دەكات و دەبێتە هۆكاری گۆڕانكاری. هەر لەبەر ئەوە بەرپرسانی باڵای سعودیە جەخت لە بەرەو پێشچوونی ڕێگای ئاوریشمی نوێ دەكەن لەسەر بنەمای دیدگای هاوكاری و بەشداری شانشینی یەكگرتوو. هەروەها هەر لەبەر گرنگی پێدانی وڵاتی سعودیە بە گۆڕانكاری ناوچەیی و بوونی ستراتیژی درێژخایەنی ئەم وڵاتە، توانیویەتی بۆ بەكار هێنانی (هۆشی دەستكرد) پلەی یەكەمی جیهانی لە ساڵی 2023 بەدەست بێنێت. (وڵاتی ئەڵمانیا و چین لە پلەی دووەم و سێیەم دانە).
2- ڕەهەندەكانی پەیوەندی نێوان هەردوو وڵاتی ئیمارات و هیندستان واتە هەردوو وڵات ڕێككەوتوون تا ساڵی 2030 بە بڕی 100 ملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی بازرگانی بكەن. بە لەبەرچاوگرتنی زیادبوونی قەبارەی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات لە چەند مانگی ڕابردوودا، پێدەچێت ئەم ئامانجە بەدی بهێنرێت چونكە بە گوێرەی ئەو ئامارەی وەزیری بازرگانی/دەرەكی ئیمارات پێشكەشی كردووە دوای تێپەڕ بوونی 11 مانگ بەسەر جێبەجێ كردنی ڕێككەوتنی هاوبەشی ئابووریی تۆكمەی نێوان ئیمارات و هیندستان لە 11ی ئایاری 2022 ، قەبارەی بازرگانی نانەوتی لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا بە ڕێژەی %7 زیادی كردووە وە گەیشتۆتە 45,5 ملیار دۆلار. لە بەرامبەر ئەم ڕێككەوتنە، پێشینەی پەیوەندییەكان و شیكردنەوەكان پێمان دەڵێن كە تاوەكو ئێستا بەم شێوەیە بیرمان دەكردەوە كە وڵاتانی كەنداوی عەرەبی بە تایبەت سعودیە و ئیماراتی یەكگرتووی عەرەبی ساڵانێكی زۆر بە هاوپەیمان و شوێنكەوتووی وڵاتانی ڕۆژئاوا هەژمار دەكران، بەڵام لە ئێستادا ئەم وڵاتانە نزیكی چین و ڕوسیاش بوونەتەوە و هاوسەنگی نێوان زلهێزەكان دەپارێزن وە ئەوەش لەم دۆخەی شەڕی نێوان ڕۆژئاوا و ڕوسیا كە لە ڕاستیدا زیاتر لەگەڵا بەرژەوەندییەكانی (كریملین) دا دەگونجێت، دیارە. بۆ نمونە نرخی وزە لەسەر حسابی بەكاربەرانی ڕۆژئاوا بەرز مایەوە وە ئەو سیاسەتەی وڵاتانی عەرەبی یارمەتیدەری سیاسەتی ئابووری مۆسكۆ بووە. هەرچەندە وڵاتانی عەرەبی بە چەند ڕێوشوێنێكی ڕواڵەتی وەك بەڵێندان بۆ یارمەتی مرۆیی بە ئۆكرانیا یاخود بانگهێشت كردنی سەرۆك (زێلێنسكی) بۆ بەشداری كردن لە كۆبوونەوەی سەركردەكانی عەرەب لە جەددە، خۆیان (لەنێوان ڕۆژئاوا و ڕوسیا) بێلایەن نیشان دەدەن، بەڵام لە ڕاستیدا وانیە.
3- ڕەهەندێكی تر گۆڕانكارییە لە سیستەمی ناوچەیی. بۆ ئەوەی بیسەلمێنین كە گۆڕانكاری لە سیستەمی ناوچەییدا دروست دەبێت، دەتوانین بڵێین كە وڵاتانی عەرەبی لە گۆڕەپانی ناوچەییدا بە وازهێنان لەو سیاسەتانەی ڕۆژئاوا كە لە ڕاستیدا ئەو سیاسەتانە دیاری كراون، بەدوای كارلێكردن و پەیوەندی دروست كردنن لەگەڵ وڵاتانی ناوچەیی و جیهانیدا. بۆ نمونە لە بواری ئابووریدا وڵاتانی سعودیە و ئیمارات بۆ سەرمایەگوزاری و چالاكی بازرگانی لە عێراق بڕی 6 ملیار دۆلاریان لە صندوقی خۆیان داناوە. بۆیە ئەم جۆرە پێشهاتانە بە پلەی یەكەم دەرئەنجامی گۆڕانكاری لە ڕێكخستنی سیستەمی سیاسەتی نێودەوڵەتیە واتە گۆڕانكاری لە سیاسەتی وڵاتانی كەنداو. وڵاتانی ئەم ناوچەیە دەزانن كە ئەمریكا ئارەزووی كەمتری بۆ ئامادەبوون لە ناوچەی ڕۆژئاوای ئاسیادا هەیە وە تێگەیشتوون كە دەبێت بۆ دابین كردنی ئاسایشی خۆیان پشت بە خۆیان ببەستن.
لە ڕاستیدا ئەم بابەتە سەلمێنراوە كە سیاسەتی كڕینی ئاسایش لە ئەمریكا كە (نەوت بەرامبەر بە ئاسایش) ناوی هاتووە، چیتر خزمەت بە بەرژەوەندی وڵاتانی ئەنجومەنی هاوكاری كەنداو ناكات. هەروەها بە پلەی دووەم گۆڕانی هەڵسوكەوتی وڵاتانی عەرەبی بە درێژایی كەنداوی عەرەبی ئاماژەیە بۆ دەستپێكی پێكهێنانی ڕێكخستنێكی نوێ لە ناوچەكەدا، كە تێیدا وڵاتانی ناوچەكە یاریكەرێكی سەرەكی دەبن. هەروەها زلهێزە جیهانییەكانی وەك ئەمریكا كە لە دەرەوەی ناوچەكەن وە بەرژەوەندییەكانی لە پەرەسەندنی ناكۆكیەكان لە ناوچەكەدا بووە ڕۆڵێكی كەمتر دەبینێت. بۆیە لەبری پشت بەستن بە بنكە دەریایی و ئاسمانیەكانی ئەمریكا، ئەم ڕێكخستنە نوێیە لە سیستەمی ناوچەییدا لەسەر بنەمای كارنامە ئابووریەكان دروست دەبێت كە بەرژەوەندی تەواوی ناوچەكە دابین دەكات.
4- ڕەهەندێكی تر جوگرافیای سیاسی و ئابووری هەرێمی كوردستانە. جوگرافیای سیاسی و ئابووری هەرێمی كوردستان لە بەشێكی گرنگی ئەم هاوكێشە و ناوچەیە هەڵكەوتووە، بۆیە بەشێك لەم گۆڕانكاریە دەبێت. بۆ نمونە هەرێمی كوردستان دەتوانێت سوود لە هەڵكەوتی جوگرافیای گرنگی خۆی ببینێت، واتا لە ڕێگای پارێزگای دهۆكەوە بەشداری لە كاروچالاكی (ڕێگای گەشەپێدان) بكات كە گرنگترین ڕێگایە بۆ گواستنەوەی جیهانی وە دووریی ڕێگای ئاسیا تاكو ئەوروپا بۆ 9 ڕۆژ كەم دەكاتەوە. كەواتە ئامانجمان لە دیاریكردنی ئەو داتا و شیكردنەوانە ناساندنی پێشهات و دەستپێشخەری و دەرفەتەكانە لەم هەلومەرجە ناوچەییەدا كە ڕۆڵێكی گرنگ دەبینن لە چڕكردنەوەی هاوكاری دامەزراوەیی نێوان هەرێمی كوردستان و وڵاتانی ناوچەیی و هەرێمیەكان بۆ دەستەبەر كردنی بەرژەوەندییە نیشتمانیەكانمان. لێرەدا پرسیار ئەوەیە حكومەتی هەرێم و كاربەدەستانی بیریان لە چ ڕێكخستنێك كردۆتەوە بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی ئەو گۆڕانكاریانە كە دەتوانێت كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر پێگەی ستراتیژیك و ئاسایشی ئابووری و پێشكەوتنی هەرێمی كوردستان هەبێت.؟ جەخت لەوە دەكەینەوە هاوسەنگ بوونی گۆڕانكاریەكان دەتوانێت وەك چەقۆیەكی دوو لێوار كار بكات، واتا وشیاری و كەڵك وەرگرتن لە دەرفەتەكان و فراوان كردنی مەودای دۆستایەتی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش دەتوانێت لە قۆناغی یەكەمدا سەقامگیری و ئاسایش دابین بكات وە لە قۆناغەكانی دواتردا زیاتر لە جاران سوود لە دەسكەوت و دەرهاوێشتەكانی ئەو گۆڕانكارییانە وەربگیرێت. لە كۆتاییدا وەڵامی پرسیارەكەمان و دەرئەنجامی تێڕوانینمان بۆ لایەنی پەیوەندیدار و داهاتوو بەجێ دێڵین.
