رەشید مەلاعەلی كۆلەكی
هەرچەند ماوەیەكە بەڕەواڵەت وبەشێوەیەكی كرداری هیچ شەڕێك لەئاڕادا نییە و لە ڕووی سەربازییەوە ماوەیەكە ئارامییەكی ڕێژەیی باڵی بەسەر بارودۆخەكەدا كێشاوە، بە دڵنیاییەوە كەس هیوا بۆ شەڕ ناخوازێت، بەڵام ئەوەی لەپشت ئەم ئاڕامییە سەربازییە دەگۆزەرێت، بەڕێوە چوون یان بەڕێوەبردنی دوو شەڕی بەدەنگ و بێ دەنگی مەترسیدار و هەرەشە ئامێزی گەورەترە لەشەڕی سەربازی و شەڕی گەرم، كە بریتین لەشەڕێكی سیاسیی ئاشكرا و بە دەنگ و هێرش یان داگیركاریی فەرهەنگیی بێ دەنگ و لەسەرخۆ.
مەبەست لەنووسینی ئەم دێرانە باسكردنێكی كۆرتی ئەو شەڕە فەرهەنگی و كلتوورییە كە لە ناوچەكە بەگشتی و كوردستاندا بەتایبەتی بەڕێوە دەچێت و ناوچەكە ڕووبەڕووی هێرشێكی بەربڵاوی كلتووری و فەرهەنگیی بووتەوە، بەڵام سروشتی كاری فەرهەنگی لەبێ دەنگی و بەنهێنی بەڕێوەچوونی دایە، بە لەبەرچاو گرتنی كاریگەری هەرەشە و شەڕە جیاجیاكاندا لە سەر كۆمەڵگاكاندا بەڕوونی دەركەوتووە كە هیچ شەڕو هەرەشە و مەترسییەك وەك داگیركاری و هێرشیی فەرهەنگی كار لە سەر كۆمەڵگا ناكات و كۆمەڵگا لەبەر یەك هەڵناوەشێنێتەوە و ئاسەوارەكانی بەجێ ناهێڵێت. هێرش و داگیركاریی فەرهەنگی بنیاتی كۆمەڵگا و شیرازەی خێزان و عەقڵ و هۆش و بیری تاكەكان لە بنەڕەتەوە لەبەر یەك هەڵدەوەشێنێتەوە و هەڵی دەتەكێنێت و بەردی بەسەر بەردەوە ناهێڵێت.
من ئێستا و لەم قۆناغەدا زیاتر لەكاتی شەڕی گەرم وسەربازی هەست بە مەترسی و كاریگەری و ئەنجامەكانی ئەم هێرشە فەرهەنگییە دەكەم بۆ سەر پرس و بابەتی نەتەوەیی لە داهاتوودا و بە مەترسیی جددیی دەزانم كە لەم قۆناغ و بارودۆخەدا ڕووبەڕوومان بووتەوە. بەڵام لەهەموو كۆمەڵگاكاندا داگیركاریی فەرهەنگی پڕۆسەیەكی درێژخایەن و بەردەوام و بەشاراوە مانەوەیە و لەماوەیەكی كۆرت خایەن هەستی پێ ناكرێت.
داگیركاریی فەرهەنگی جوڵەیەكی شاراوەو بە سیستماتیك و ڕێكخراو و بە بەرنامە ڕێژییەكی ووردە بە سود وەرگرتن لە هەموو شێوەو ئامراز و توانا و ئیمكاناتە جیاجیاكان بە مەبەستی لاواز كردنی باوەڕ و بیروڕاكان، گۆڕانكاریی بەهاكان و بەلاڕێدا بردنی بیروبۆچوونەكان و سەراو ژێركردن وئاوەژووكردنیی داب و نەریت و لە ناوبردنی بەها ئەخلاقییەكانی كۆمەڵگایەك.
هێرش و داگیركاری فەرهەنگی دەبێتە هۆی كەمكردنەوەو بەرتەسك كردنەوەی گۆڕەپانی بیركردنەوە وتێڕوانین و عەقڵ و فەرهەنگ و كلتوور وشارستانییەتی نیشتمانی و نەتەوایەتیی نەتەوە و كۆمەڵگای بە ئامانج كراو، لە ئەنجامدا لاواز كردن و بچووك كردنەوەو كەمكردنەوەی كەسایەتیی مرۆڤیی داگیركراو بەدوای خۆیدا دەهێنێت.
ئالۆگۆڕی فەرهەنگی وداگیركاریی فەرهەنگی دوو بابەت ودوو شتی تەواو لێك جیاوازن، ئالۆ گۆڕی فەرهەنگی دەبێتەهۆی دەوڵەمەندبوونی زیاتری فەرهەنگیی كۆمەڵگایەك و دۆستایەتیی زیاتری نێوان نەتەوەخاوەن فەرهەنگە جیاوازەكان ، بەڵام داگیركاریی و هێرشی فەرهەنگی یەك لایەنەیەو بارودۆخەكەبەسوودی داگیركارەەفەرهەنگییەكە بە كۆتا دێت.
داگیریی وهێرشی فەرهەنگی جیاوازییەكی گەورەوبەرچاوی لە گەڵ داگیركاریی سەربازی وئابووری هەیەوتایبەتمەندیی تایبەت بەخۆی هەیە وئەم تایبەتمەندییە تایبەتانە پێویست دەكات بەجددی ڕووبەڕووی داگیركاریی فەرهەنگیی ببینەوە.
بەشێكی ئەم تایبەتمەندیانە بریتین لە:
1- شاراوەیی بوون وهەست پێنەكراو
جیاوازی وجیاكاریی سەرەكی هێرش وداگیركاریی فەرهەنگی لەگەڵ هێرش و داگیركاریی سەربازی هەست پێنەكردن وشاراوەیی بوونی داگیركاریی فەرهەنگییە ،لە داگیركاریی سەربازیدا دوژمن بەكەل وپەل وئامرازی سەربازی وچەك و تۆپ وتانك ومۆشەك وفڕۆكەدێتە گۆڕەپانی شەڕ،بەڵام پێكان وداگیركاریی فەرهەنگی پێویست بەلەشكركشیی سەربازی وخەرجی زەبەڵاحی سەربازی نییە، لەم هێرش وداگیر كارییەدا چەكی دوژمن بریتییە لەكۆمەڵێ ئامرازی یاسایی و كاریگەری وەك فیلم ودیدارو قسەكردن وچاوپێكەوتنەكان،چاپ وبڵاوكردنەوەی كتێب وگۆڤار و وێنە و شیعروچیرۆك وشانۆ گەری،هەموو ئەم جۆرە هێرش وداگیركاریانە لە چوار چێوەی ئازادیی ڕاگەیاندن پەخش وبڵاودەكرێتەوە كەبەپلەی یەكەم مەبەست لێی لە بەریەك هەڵوەشاندنەوەولەبەریەكهەڵتەكاندنی بەهائەخلاقی وبابەت وپرسە نەتەوەیی ونیشتمانییەكانی نەتەوەیەكە،دوای ماویەك كەش وهەوایەكی تایبەت دێتە ئاڕاوە كە تاك بەكەم وسووك سەیری هەمووكلتووروبەهاكانی بكات، بە واتایەكی ترداگیركاری فەرهەنگی وكلتووری دەبێتەهۆی لە”خۆبێگانەبوونی تاك” بە واتای ئەوەی لەهەمووشتەكانی بێگانەیە و تاك لەخۆی وكۆمەڵگا ونەتەوەو نیشتمان وگەلەكەی بێگانەدەبێت،غافڵ لەوەی كەداگیركراوە.
تایبەتمەندییەكی مەترسیداری هێرش وداگیركاریی فەرهەنگی ئەوەیەكەئەنجام و كاریگەرییەكانی زۆردوادەكەوێت و بەزوویی دەرناكەوێت وكۆمەڵگادرەنگتر هەستی پێ دەكات،كاتێك هەستی پێ دەكرێت كەكاریگەرییەكی زۆری كردووتەسەر كۆمەڵگا.
داگیركاریی فەرهەنگی وەك بۆمەلەرزەیەك وایەكاتێك دێت بنیات وباڵاخانەی كلتووری نەتەوەیی ونیشتمانی نەتەوەیەك دەڕۆخێنێت كە چارەسەركردنی بە ئاسانی نابێت .
2- درێژخایەن بوون ودواكەوتوویی
وەك چوون ئەنجامەكانی داگیركاریی فەرهەنگی لەدرێژمەودا دەردەكەوێت بەو شێوەیەش كاریگەریەكانی درێژخایەن ودرێژ مەودان وبۆماوەیەكی دوورودرێژ دەمێنێتەوە وبەئاسانی لەڕۆح وگیان ودەروون وبیروناوەڕۆكی كۆمەڵگا دەرناكەوێت ، بەپێچەوانەی داگیركاری سەربازی كەئاسەوارەكانی بەزوویی هەڵدەگیرێت،تووی داگیركاری فەرهەنگی بۆچەندین نەوەدەمێنێتەوە.
3- بەڕەگ وڕیشەیی و قۆڵی بوونی داگیركاری فەرهەنگی
ئەگەر فەرهەنگ بەبەردی بناغەی هەركۆمەڵگاوشارستانیەتێ بژمێردرێت(كە هەر وایە)و هەروەها كاتێك فەرهەنگ وەك خوێنێك لەبەرچاوبگیرێت كەبەكۆی ڕەگ و ڕیشەی سیاسیی وئابووری وتاك وكۆمەڵایەتیی پێكهاتەی كۆمەڵگادا دەسۆڕێتەوە، زیاتر هەست بەكاریگەرییەكانی داگیركاریی فەرهەنگی دەكرێت. داگیركاری فەرهەنگی هەوڵدەدات ئەم بەردەبناغەیەبەئاڕەزووی خۆی ولەبەربەرژەوەندیی خۆی بنیات بنرێت وداهاتووی كۆمەڵگا لەبەرژەوەندیی خۆی بنیات بنێتەوە.
ئەوەی هەستی پێدەكرێت لەم قۆناغەداناوچەكە بەگشتی وگەلی كورد وهەرێمی كوردستان بە تایبەتی لە بەردەم هێرش وداگیركارییەكی فەرهەنگی وكلتووری تەواو دایەو لە زۆرلاوەهەوڵی داگیركردنی كوردستان وگەلی كورد دەدرێت لە ڕێگای داگیركردنی فەرهەنگی و كلتوورییەوە بەبێ ئەوەی خۆمان هەستی پێ بكەین یان حسابی بۆ بكەین ، بەڵام بە پێدا چوونەوە و خوێندنەوەیەكی سەرپێی ڕووداوەكان وتێگەیشتن ودەربڕینی ووشەكان لەلایەن تاك و هاووڵاتیانەوە (ئەڵبەتە هەمووشتێك ڕێژەییە)هەست بەم هێرش وداگیر كارییە فەرهەنگی و كلتوورییە دەكرێت،كەمڕەنگ كردن وكەم بایەخ كردنی پرس وبابەت و پیرۆزییە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان،لەبەرچاوكەوتنی بەهاكۆمەڵایەتییەڕەسەن و نەتەوەییەكان، كەم بایەخدان بەزمان وڕۆشنبیری وجلوبەرگی ڕەسەنی كوردی، كەمبوونی ناوی كوردی لەناو منداڵەتازەلەدایك بووەكان،لاوازبوون وكەم بایەخ بوونی شێرازەی خێزان ودووركەوتنەوەی دەروونیی ئەندامانی خێزان لە یەكتر ،زۆر بوونی كێشەكۆمەڵایەتییەكان و…..هتددەرئەنجامی ئەوهێرش و داگیر كارییە فەرهەنگییەن كەلەم قۆناغەدا ڕووبەووی كوردستان وگەلی كورد بووتەوە، ئەگەر هەوڵێكی جددی نەدرێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم هێرش وداگیركارییە فەرهەنگییە،كاریگەری وئاسەوارەكانی لەداهاتوودا زیاتر دەردەكەوێت.
بۆیە پێویستەبەپلەی یەكەم پارتە سیاسییەكان وكەناڵەكانی ڕاگەیاندن وحكوومەت و مامۆستایانی پەروەردەو سەنتەرەڕۆشنبیری وڕێكخراوەناحكوومییەكان بەتایبەت ئەوانەی لەبواری كلتوور و فەرهەنگ كاردەكەن ڕووبەڕووی ئەم هێرشە فەرهەنگییە ببنەوە وهەوڵێكی تەواو بدرێت بۆئەوەی سەرلەنوێ تاكی كورد بەفەرهەنگ وداب ونەریت وكلتووری كوردی ونیشتمانی گۆش بكرێت وبەهانەتەوەیی و نیشتمانییەكانی لەبەرچاو ڕێزلێگیراوپیرۆز بكرێتەوە وكەسایەتی كوردیی بە كوردان وبە كوردیی بنیات بنرێتەوە بۆئەوەی ئامادەی بەرگری فەرهەنگی و ڕووبەڕووی هێرشی فەرهەنگی ببینەوە.
