جەمیل محەمەد ئەرگۆشی
لەوانەیە بۆ ڕوونكردنەوەی تێروتەسەلی تێڕوانینمان سەبارەت بە ناوەڕۆكی تایتلی سەرەوە، پێویست بكات باس لەچەند فاكتەرێكی ناوخۆیی و ناوچەیی یاخود ئابووری و سیاسی بكەین، تا لە هاوكێشەی سیاسەتی ناوچەیی و نێودەوڵەتی سەرنجێكی زۆرتر بخەینە سەر پێگەی جێوئێكۆنۆمیك و جێوپۆلەتیك و ئابووری سیاسی هەرێمی كوردستان. هەروەها پەنجە بخەینە سەر ئەو بەرژەوەندیانەی هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی دەستوری و یاسایی دەتوانێت بۆ پەرەسەندن و پێشكەوتنی وڵات و بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتیمانی ڕەچاو بكات.
بۆیە هەرێمی كوردستان بۆ دەستەبەركردن و پاراستنی بەرژەوەندییە نیشتیمانییەكان دەبێت ڕۆڵێكی كارای هەبێت لە نەخشە رێگا و ئابووری سیاسی ناوچەكەدا واتە ئێمە تەنیا باس لە ئابووری ناكەین بەڵكو باس لە ئابووری سیاسی دەكەین، كە هۆكارە بۆ پەرەسەندنی سیاسەتی نیودەوڵەتی هەرێمی كوردستان و هۆكارێكە بۆ مسۆگەركردنی بەرژەوەندی نیشتیمانی و بەهێزكردنی ئابووری كوردستان لە چوارچێوەی دیبلۆماسی كورتخایەن و درێژخایەندا.
بۆ ڕوون كردنەوەی زۆرتری ئەم بابەتە سەرنجی خوێنەرانی ئەم وتارە دەخەمە سەر نمونەی گەمەكەرێكی نیودەوڵەتی یاخود ڕوانگەی ئابوری و سیاسی (2030)ی وڵاتی سعودیە، بەم جۆرەی خوارەوە باس لەچەند فاكتەرێكی دیدگای ئاماژەكراو دەكەم. ئەم وڵاتە بۆ جێبەجێ كردنی ستراتیژی ئابووری خۆی و بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە نیشتمانیەكانی یاخود جێبەجێ كردنی ڕوانگەی ساڵی (2030)ی وڵاتەكەی هەڵسەنگاندنی تەواو بۆ دەرفەتەكانی كردووە كە ئەویش سەرمایەگوزارییە لە عێراق. بۆیە سەرەتا بۆ پەرەسەندنی ستراتیژییەكەی ڕەچاوی كۆسپ و ڕێگرییەكانی كردووە واتە وڵاتی سعودیە دەزانێت گەر بیەوێت لە عیراق سەرمایەگوزاری بكات پێشەكی دەبێت هەڕەشە و رێگریەكانی ئێرانی كەم بكات چونكە باش دەزانێت هەژمونی ئیران لەسەر سیاسەتی ناوخۆ و دەرەكی عێراق كاریگەری زۆری هەیە و قولایی ستراتیژیكی ئێران لە عێراق تێپەر دەكات. كەواتە وەبەرهێنان لە عێراق، پاڵنەری سعودیە بۆ ئاشتەوایی لەگەڵ ئێران و ئەوەش روونە كە وڵاتی سعودی بۆ لابردن و نەهێشتنی هەڕەشەكانی ناوخۆیی عێراق لە دژی سەرمایە گوزارییەكەی وە هەروەها نەهێشتنی رێگرییەكانی ئێران دەست بە ئاشتی لەگەڵ ئێران بردووە. بۆیە بۆ جێبەجێ كردن و گەرەنتیی كردنی ئەم پلانە ئابوورییەی ، وڵاتی سعودی زلهێزێكی گەورەی نیودەوڵەتی وەكو (چین)ی لە چوارچێوەی ئەم رێكەوتنە ئاشتیە جێی كردووە و هەروەها بۆ بەهێزكردنی عەرەبە سونەكانی عیراق هەوڵ دەدات وە لەلایەكی تر وڵاتی (چین)یش لەبەر پاراستنی بەرژەوەندی ناوچەیی خۆی و بۆ كەم كردنی هەژمونی ناوچەیی ئەمریكا وە دووركردنی گرنگترین ولاتی بەرهەمهێنی نەوت واتە (سعودیە) لە وڵاتی ئەمریكا، هۆكار و عاملی سەرەكی ئاشتی نێوان سعودیە و ئیران بووە. بۆیە هەموو ئەو رێكار و سیاسەتانەی وڵاتانی وەك سعودیە و چین پێمان دەلێت بەرژەوندی ولاتەكەیان ئامانجی سەرەكیانە. بەڵام لەبیرنەكەین لەبەرامبەر بەرژەوەندی، هەبوونی ستراتیژی و رۆڵی ولاتانیش دەبێت بۆ پێكانی ئامانجەكانیان دیار بێت. گەر وەك نمونەیەك زۆرتر روونی بكەینەوە ڕوانگەی ساڵی (2030)ی سعودیش ڕۆڵی هەبووە لە بڕیارەكەی بن سەلمان بۆ ئاشتبوونەوەی لەگەڵ ئیران. هەروەها لەو نزیك كردنە و ئاشتەواییەدا حكومەتی عیراقیش ڕۆڵی هەبووە. بە واتایەكی تر یەكێك لە ئامانجەكانی حكەمەتی عیراق بۆ نێوەندگیری كردن لە نێوان ئێران و سعودیە، ئابووریش بووە. بەم بۆنەیەوە پرسیارێك ئاڕاستەی هەرێمی كوردستان دەكرێت، ڕۆڵ و بەرژەوەندی هەرێمی كوردستان وەك بەشێك لە دەوڵەت و ولاتی فیدرالی عیراق، لە كوێی ئەم هاوكێشە سیاسی و ئابووریەی ناوچەكەدایە ؟ چونكە عیراق بە گشتی و هەرێمی كوردستان بە تایبەت یەكێكە لە شوێنە گرنگەكانی ناوچەكە بۆ وەبەرهێنانی سعودیە. بە گوتەی سەرۆك وەزیرانی عیراق (محمد شیاع سودانی) ، ولی عهدی سعودی (محمد بن سەلمان) ئامادەیی خۆی بۆ وەبەرهێنانی 100 ملیار دۆلار لە عیراق ڕاگەیاندووە. بۆیە عیراق بۆ بنیاتنانی ئابووری دواكەوتووی خۆی و جێبەجێ كردنی ئەو پلانە ئابوورییە گەورانەی كە لە بەرنامەیدایە، پێویستی زۆری بەو وەبەرهێنانانەی سعودیە هەیە.
عیراق لەم چوارچێوەیەدا كار لەسەر پرۆژەیەكی گەورە دەكات لەژێر ناوی (رێگای گەشەپێدان) یان (كەناڵی وشكانی)، بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندی بازرگانی ئاسیا و ئەوروپا، كە وڵاتانی عەرەبی كەنداو بە توركیا و لەوێشەوە بۆ ئەوروپا ببەستێتەوە. ئەم پرۆژە زەبەلاحەی نێوان عیراق و سعودیە كە بڕەكەی 17 ملیار دۆلارە و بەشێكە لە 100 ملیاری ئاماژەكراو، بەجۆرێك لەجۆرەكان ڕێرەوی باكور و باشوری لاواز دەكات كە ناوەندی ئەم ڕێرەوە ئیرانە. بۆیە ئەم پرۆژانە بە بێ چەسپاندنی سەقامگیری و ئاسایش لە عیراق و كەمكردنەوەی گرژییە ناوچەییەكانی نێوان ئیران و سعودیە ناچێتە بواری جێبەجێ كردن. هەر لەبەر ئەوە تیۆرزانانی سیاسی و ئابووری وڵاتانی چین و سعودی كاردەكەن تاكو ناكۆكی ركابەرەكان لەو ناوچەیە كەم بكەنەوە و زۆرترین بەرژەوەندی ئابووری و ئامانجی سیاسی بەدەست بێنن. یەكێكی تر لە دیدگاكانی (2030)ی سعودی، هەوڵ دانە بۆ وەبەرهێنان لە سێكتەری كشتوكاڵی عیراق دا هەرچەندە ئەم هەوڵەی سعودیە پێشووتر بەهۆی دژایەتی كردنی هەندێك گروپی هاوپەیمانی ئیرانەوە سەرئەنجامێكی ئەوتۆی نەبووە، هەر لەبەر ئەم هۆكارە دیسان ئاشتەوایی تاران و ریاز، رێگای ئەو وەبەرهێنانانەی سعودیەی خۆش كرد. هەرچەندە ئەگەرێكی زۆر هەیە كە ئێران لە وەبەرهێنانە دەرەكییەكانی سعودیە سوودمەند نابێت كە ئەوەش هۆكاری خۆی هەیە كە دەتواندرێ لە وتارێكی تردا بە تێرو تەسەلی ئاماژەی پێ بكرێت. هەروەها جگە لەوەی ئاماژەمان پێكرد یەكێكی تر لە دیدگاكانی (2030)ی سعودی، واژۆ كردنی رێككەوتنێكی وەبەرهێنانی یەك ملیار دۆلاری بۆ دروستكردنی گەورەترین سەنتەری بازرگانی لە بەغدایە، كە نووسینگەی كۆمپانیا گەورەكانی عیراق و چوار هەزار یەكەی نیشتەجێبوون و دوو هەزار و 500 ڤێلا لەخۆ دەگرێت. دوای ئەوە ئەگەری زۆرە زنجیرەی وەبەرهێنانی سعودیە بەردەوام بێت لە گەیشتن بە ئاماری 100 ملیار دۆلار. ئەوەش وردە وردە نفوزی نەرم و نیانەكانی ریاز لە عیراق بە شێوەیەكی سەیر زیاد دەكات.
فاكتەرێكی تری ڕوانگەی (2030)ی سعودیە لەگەڵ وڵاتی میسرە كە بەكورتی باسی دەكەین. بۆیە هەمان شت كە لەگەڵ عیراق ڕوویدا لەگەڵ میسر روودەدات. چونكە لە ئێستادا قەبارەی وەبەرهێنانەكانی سعودیە لە میسر گەیشتووەتە 55 ملیار دۆلار و نزیكەی حەفت هەزار كۆمپانیای سعودی لە میسردا وە بەرهێنانیان كردووە كە لە 5350 پرۆژە لە كەرتە جیاوازەكاندا كاردەكەن. هەروەها جگە لەوەش ریاز 5 ملیار دۆلار لە بانكی ناوەندی میسردا داناوە بۆ پاڵپشتی كردنی ئابووری ناتەندروستی میسر. بۆیە ئەو دیدگایانەی ولاتی سعودیە پیشاندەری سیاسەتێكی چالاك و ناوچەیی و بوونی ستراتیژی درێژخایەنی ئەم ولاتەیە، بۆ بەدەست هێنانی بەرژەوەندیە نیشتمانیەكانیان.
باسمان لە نمونەی سیاسەتی سعودیە كرد تاكو هەرێمی كوردستان نەخشە رێگا و ستراتیژی داهاتووی خۆی لە هاوكێشەی سیاسی و ئابوورییەكانی ناوچەكە دیاری بكات و بەشێك بێت لە داڕشتنی سیاسەتی ناوچەیی و نیودەوڵەتی. بۆیە لە چەند ڕوێكەوە ڕوانگە سیاسی و ئابووریەكانی سعودیە شایانی گرنگی پێدانی حكومەتی هەرێمی كوردستانە:
1- پەرەپێدانی پەیوەندی نیودەوڵەتی هەرێمی كوردستان و دروستكردنی لۆبی سیاسی و ئابووری لەنێوان وڵاتانی زلهێزدا.
2- بەرزكردنەوەی ئاستی پەیوەندی و هاوسێیەتی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكەدا تا لە پێناو بەدیهێنانی بەرژەوەندی ئابووری و نیشتمانسازی هەڕەشە سیاسییەكان نەهێڵین.
3- جێبەجێكردنی پرۆژەی هاوبەشی ئابووری لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكەدا بۆ ئەوەی ئاسایشی كوردستانی تۆكمەتر بكەین و ڕێگر بین لە دەستێوەردانەكانیان.
4- بەدیهێنانی دەرفەتە ئابوورییەكان بۆ هەرێمی كوردستان، واتە بوونی زەمینەی گونجاو لە كەرتە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستان دەتوانێت هۆكاری سەرەكی بێت بۆ ڕاكێشانی بەشێك لە سەرمایەگوزاری 100 ملیار دۆلاری سعودیە بۆ هەرێمی كوردستان. بۆ نمونە لە سێكتەری كشتوكاڵ و گەشتیاری و پیشەسازی نەوتدا. كەرتی تایبەت دەتوانێت رۆڵی بەرچاوی هەبێت و حكومەتیش سەرەڕای بەرێوەبردنی ئەو كەرتە دەتوانێت رێخۆشكەر بێت بۆ دروست كردنی دەرفەتی كار بۆ گەنجان و رۆڵ بینینی زیاتری كەرتی تایبەت لەم بوارەدا و هەرەوەها زەمینەیەكی لەبار بۆ ڕاكێشانی سەرمایەگوزاری دەرەكی فەراهەم بكات. هەرچەندە ئەم سەرمایە گوزارییە كۆتا سەرمایەگوزاری لە عیراقدا نیە بەڵام حكومەتی هەرێمی كوردستان دەبێت هەوڵ بدات تاكو زۆرترین ڕكابەرایەتی لەسەر هێنانی سەرمایە دەرەكییەكان بۆ وڵات دروست بكات. چونكە هەرێمی كوردستان خاوەنی پێگەیەكی جێوئیكۆنۆمیك و زەمینەی لەباری ئابوورییە.
5- دابینكردنی ئاسایشی نیشتمانی بۆ هەرێمی كوردستان فەكتەرێكی زۆر گرنگی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستانە بە سەرۆكایەتی بەرێز مسرور بارزانی. بۆیە ڕاكێشانی ئەم سەرمایە گوزارییانەی كە باسمان لێ كرد دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆجێبەجێ كردنی ستراتیژی حكومەت. هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد دەوڵەتەكانی وەك توركیا و ئیران بە چاوی قولایی ستراتیژیك دەڕواننە هەرێمی كوردستان هەر ئەوەش هۆكار بووە تاكو ئەو دەوڵەتانە بە شێوەی راستەوخۆ و هەندێك جار لە رێگای گروپ و لایەنگرانی خۆیان ببنە هۆكاری نا ئەمنی. بۆیە بۆ ڕێگری كردن لە نا ئەمنی حكومەت دەتوانێت لە رێگای پێًناسەكردنی بەرژەوەندی هاوبەشی خۆی لەگەڵ هەردوو وڵاتی توركیا و ئیران دەرفەتی سەرمایەگوزاری لە كوردستان دروست بكات. هەروەها سەرمایە گوزاریی سعودیە لە عیراق و ڕاكێشانی بەشێك لەم سەرمایەگوزارییە بۆ كوردستان دەرفەتێكە تاكو حكومەتی هەرێمی كوردستان زەمینەی لەبار بۆ ئەم سەرمایەگوزاریە فەراهەم بكات و لە سەرمایە گوزارییەكەی سعودیە بەشدار بێت و بتوانێت ڕۆڵی ایجابی لە تأمین كردنی بەرژەوەندی و ئاسایشی نیشتمانی ببینێت. چونكە پڕۆژەی رێگای گەشەپێدان یان كەناڵی وشكانی كە عیراق وەك ستراتیژی درێژخایەن لێی دەڕوانێت لە بەندەری فاوی عیراق تاكو سنووری سوریا (فیش خابوور لە پارێزگای دهۆك) و وڵاتی توركیا درێژەی هەیە و ئامانج لێی پەرەسەندنی ئابووری عیراق و دروست كردنی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپیە. بۆیە پرۆژەی هاوبەشی هەرێمی كوردستان لەگەڵ وڵاتانی سعودیە و توركیا و ئیران و حكومەتی فیدرالی عیراق دەتوانێت لە بواری ئابووری و سیاسی، ئامانجە نیشتمانیەكانمان بپێكێَت. لە ڕاستیدا ئەمڕۆ، ئەوە فاكتەریی ئابورییە كە ناوەندی كێشكردنی سیاسەتی ناوچەیی و جیهانی عەرەبی لە قاهیرە و بەغدا و دیمەشقەوە بۆ ڕیاز و دۆحە و ئەبوزەبی گواستۆتەوە .
6- ڕاكێشانی سەرمایە، پێویستیی بە فەراهەم كردنی بەستەری گونجاوە، ئەم بەستەرانە كە بۆ سەرمایەگوزاری دەرەكی پێویستە بریتین لە: دابین كردنی ئاسایش، ئاسان كردنی ڕێكارە ئیداری و یاساییەكان و سوودمەندبوون لە دەركەوتەكانی سەرمایەگوزاری. كەواتە هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی دەستوری و یاسایی لە دەوڵەتی فیدراڵی عیراقدا تەنیا هەرێمە كە دەتوانێت بە سەركەوتوویی ئەم بەستەرانە فەراهەم بكات هەرچەند بوونی ئاسایش بۆ سەرمایەگوزاری لە كوردستان هۆكارێكە كە كۆمپانیاكانی ولاتانی زلهێزی وەك روسیا ، ئەمریكا و چین… لە هەرێمی كوردستان كاردەكەن و بوونیان پیشاندەری ئەو بابەتە گرنگەیە.
لە كۆتاییدا دووپاتی دەكەم، ئامانجی ئێمە سوودمەندبوون و بەشدار بوون و ڕۆڵ بینینی زیاتری هەرێمی كوردستانە لە داڕِشتنی ستراتیژی وڵاتانی ناوچەكەدا و هەروەها خۆ گونجاندنە لەگەڵ بارودۆخی ناوچەیی و جیهانی تاكو زۆرترین بەرژەوندی ئابووری و سیاسی بۆ كوردستان بەدی بێت بۆیە لەپێناو ئەو ئامانجانە باسمان لەو بابەتانە كرد.
