ن/ محەمەد ئەردەلان ئەحمەد
نەبوونی یەکگرتوویی لەناو نەتەوەیەکدا دەتوانێت ژینگەیەک دروست بکات کە زیاتر ئامادە بێت بۆ کردەوەی ناپاکی نەتەوەیی. کاتێک وڵاتێک دابەش دەبێت یان ململانێیەکی بەرچاوی ناوخۆیی بەخۆیەوە دەبینێت، هێزی بەکۆمەڵ و خۆڕاگری نەتەوە لاواز دەکات، ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ تاکەکان یان گروپەکان بۆ بەشداریکردن لەو کارانەی کە ناپاکی لە بەرژەوەندییەکانی نەتەوە دەکەن. لێرەدا چەند ڕێگایەک دەخەینەڕوو کە نەبوونی یەکگرتوویی دەتوانێت لەگەڵ ناپاکی نیشتمانیدا یەکتر ببڕێت:
- ئیستغلالکردن لەلایەن هێزە دەرەکییەکان: کاتێک نەتەوەیەک لە ناوخۆدا دابەش دەبێت، ڕەنگە هێزە دەرەکییەکان هەوڵی ئیستغلالکردنی ئەو دابەشبوونانە بدەن بۆ بەرژەوەندی خۆیان. لەوانەیە هەوڵی دەستکاریکردن یان دامەزراندنی ئەو کەسانە بدەن کە ناڕازین یان بێهیوان لە دۆخی نەتەوە، ئەمەش هانیان بدات بۆ ئەنجامدانی کردەوەی ناپاکی نیشتمانی. ئەم هێزە دەرەکیانە دەتوانن سەرمایەگوزاری لە نەبوونی یەکگرتوویی بکەن بۆ چاندنی ناتەبایی و تێکدانی سەقامگیری و ئاسایشی نەتەوە.
- لاوازبوونی دامەزراوەکان: نەبوونی یەکگرتوویی دەتوانێت هێز و کاریگەریی دامەزراوە نیشتمانییەکان تێکبدات. کاتێک ناکۆکییەکی بەرفراوان لەناو حکومەت یان دامەزراوە سەرەکییەکان ڕوودەدات، دەتوانێت توانای دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی نموونەکانی ناپاکی نیشتمانی لاواز بکات. دابەشبوون لەناو دامەزراوەکاندا دەتوانێت بۆشایی لە بواری ئاسایش، هەواڵگری، یان جێبەجێکردنی یاسادا دروست بکات، ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ ئەوەی کردەوە ناپاکیەکان بێ ئاگا یان بێ چارەسەر ببن.
- دزەکردنی توخمە ناپاکەکان: نەبوونی یەکگرتوویی دەتوانێت دەرفەت بۆ تاک یان گروپە ناپاکەکان دروست بکات بۆ دزەکردنە ناو پۆستە سەرەکییەکانی حکومەت، سەربازی، یان دەزگا هەواڵگرییەکان. لەوانەیە ئەم تاکانە پاڵنەر یان بەیعەتی نهێنییان هەبێت و هەڵوێستەکانیان بقۆزنەوە بۆ ئەوەی بەشداری کردەوەی خیانەتی نیشتمانی بکەن. دەتوانن لە ناوەوە ئاسایشی نەتەوەیی تێکبدەن و سازش لەسەر بەرژەوەندییەکانی نەتەوە بکەن.
- ڕێگریکردن لە کردەوەی بەکۆمەڵ: نەبوونی یەکگرتوویی دەتوانێت ڕێگری بکات لە کردەوەی بەکۆمەڵ لە دژی ناپاکی نیشتمانی. کاتێک کە نەبوونی کۆدەنگی یان ئامانجی هاوبەش لە نێوان هاوڵاتیان یان لەناو حکومەتدا هەبێت، دەتوانێت ڕێگری لە هەوڵەکان بکات بۆ دەستنیشانکردن و ڕووبەڕووبوونەوەی کردەوەکانی ناپاکی. ناکۆکی، شەڕی ناوخۆیی، یان نەبوونی متمانە دەتوانێت لێکۆڵینەوە پێویستەکان، ڕێوشوێنە یاساییەکان، یان وەڵامە سیاسەتییەکانی پێویست بۆ چارەسەرکردنی خیانەتی نیشتمانی بە شێوەیەکی کاریگەر خاو بکاتەوە یان ڕێگری بکات.
چارەسەرکردنی نەبوونی یەکگرتوویی و ڕێگریکردن لە ناپاکی نەتەوەیی پێویستی بە پەروەردەکردن و هەستکردن بە ناسنامەی نەتەوەیی و پەرەپێدانی وتووێژ و لێکتێگەیشتن لە نێوان کوتلە جیاوازەکاندا و بەهێزکردنی ئەو دامەزراوانەیە کە سەروەری یاسا و ئاسایشی نەتەوەیی دەپارێزن. پێشخستنی کولتوری یەکگرتوویی و نیشتمانپەروەری و بەها هاوبەشەکان کە کردەوەی خیانەت بێهیوا بکات و هاندەری دڵسۆزی بۆ نەتەوە بێت، زۆر گرنگە.
گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە پەیوەندی نێوان نەبوونی یەکگرتوویی و ناپاکی نیشتمانی دەتوانێت ئاڵۆز بێت و داینامیکی تایبەت و دەرئەنجامەکانیش بەپێی چوارچێوە و بارودۆخی هەر وڵاتێک دەگۆڕێت.
