مووسا خالد
وەكو ئەڤرو سالا ١٩١٦ ڕێكەفتنا (سایكس ـ بیكۆ) یا ناڤبەرا بریتانیا و فڕەنسا، هاتە ئیمزاكرن، ئەڤ ڕێكەفتنە لـ ڕێكەفتی (١٥/ ٤/ ١٩١٦)ـێ بۆ (١٦/ ٥/ ١٩١٦) بـ ڕەنگەكێ نهێنی لناڤبەرا دوو وەڵاتێن داگیركەرێن وی سەرەمی هاتە نڤیسین و دەڤەڕا ڕۆژهەڵاتا ناڤین دابەش كر.
٭ دەستپێكا وێ چەوا بوو؟
ئەڤ ڕێكەفتنا ناڤبەرا شاهنشینا ئێكگرتی (بریتانیا) فڕەنسا بـ ڕەنگەكێ نهێنی و بـ ڕەزامەندییا ئیمبراتۆریەتا ڕۆسی بۆ دابەش كرنا دەڤەڕا ڕۆژهەڵاتا ناڤین بـ ڕێڤە چوو، ئارمانج ژڤێ ڕێكەفتنێ ـژی دابەش كرنا دەڤەڕێن دەستهەڵاتدارییا ناڤبەرا وان هەردوو وەڵاتێن داگیركەر بوو پشتی كو ئیمبراتۆریەتا عوسمانی شكەستن ئینای كو تاكە دەستهەڵاتدار بوو پەڕێ خۆ بسەر وێ دەڤەڕێ ـدا كێشا بوو لـ سەردەمێ شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ و تەنانەت بەری شەڕی ژی، بـ ڕەنگەكی ئەو دەڤەڕە وەك ویلایەت لـ بن دەستهەڵاتا سوڵتانێ عوسمانی ـدا بوون، بۆنموونە: (ویلایەتا بەغدا، ویلایەتا مۆسڵ، ویلایەتا بەسرە، ویلایەتا ڕەققە…) و چەندین ویلایەتێن دی كو ددەڤەڕێ ـدا بوون.
دانوستاندنێن ڤێ ڕێكەفتنێ لـ هەیڤا (١١) یا ساڵا (١٩١٥)ـێ بـ ڕەنگەكێ نهێنی لـ ناڤبەرا دیپلۆماتكارێ بریتانی (مارك سایكس بارۆن) و دیپلۆماتكارێ فڕەنسی (فڕانسوا جۆرج بیكۆ) دەست پێكر. دماوێ هەیڤەكێ دا، ئانكو لـ ڕێكەفتی (١٥/ ٤/ ١٩١٦)ـێ بۆ (١٦/ ٥/ ١٩١٦)ـێ دوماهیك داڕشتنا ڕێكەفتنێ ئامادە كر و بـ ئاگەهدارییا ڕۆسیا قەیسەری ئیمزا لسەر هاتە كرن.
٭ هاتنا كۆمۆنیستا ل ڕۆسیا:
ئەڤ ڕێكەفتنە هەر بـ نهێنی ما هەتا بەڵشەفی یێن شیوعی لـ ساڵا (١٩١٧)ـێ دەستهەڵاتا قەیسەری لـ ڕۆسیا ژناڤ بری و وان حوكم گرتیە دەست، ئەڤەژی بیە ئەگەرێ هندێ كو كۆمۆنیست خۆ ژوێ ڕێكەفتنێ پاشڤە بكێشن و ناڤەڕۆكا وێ بۆ عەرەب و تورك و كوردا و گەڵانێن دی یێن دەڤەڕێ ئاشكەرا بكەن، بـ ئەگەرێ وێ چەندێ حكۆمەتێن بریتانیا و فڕەنسا لـ بەرامبەری زنجیرەكا شۆڕەشێن گەڵانێن دەڤەڕێ شەرمەزار بوون. دوێ ڕێكەفتنێ ـدا، پشكا هەر زۆر یا دەڤەڕا ڕۆژئاڤایی بەر فڕەنسا كەفت، وەكی سۆریا و لوبنان و دەڤەڕا موسڵ لـ عێراقێ، لێ ئینتیداب و دەستهەڵاتا بریتانیا ژ باشوورێ وەڵاتێ شامێ دەست پێكر هەتا ڕۆژهەڵاتێ كو هەردوو ویلایەتێن بەغدا و بەسرە ڤەگرتن، زێدەباری سەرجەم وان دەڤەڕێن دكەفتنە سەر كەنداوێ فارس.
دەربارەی فەڵەستینێ ژی، بڕیار هاتە دان بێخنە بن چاڤدێرییا نێڤدەوڵەتی بـ ڕاوێژا هەرسێ وەڵاتێن بریتانیا و فڕەنسا و ڕۆسیا. لێ ڕێكەفتن بەحسێ وێ چەندێ دكەت كو بەنداڤا (حەیفا) و (عەككا) ژلایێ بریتانیاڤە بـ فڕەنسییا بێتە دان، ئانكو وان دەستهەڵاتا بكارئینانێ هەبیت، لـ بەرامبەرژی فڕەنسی بكارئینانا بەنداڤا ئەسكەندەرۆنە بدەنە بریتانییا.
٭هەڵوەشیانا خەونا قەوارەیا سەربخۆیا كوردستانێ:
لـ ساڵا (١٩٢٠)ـێ، جارەكادی، فڕەنسی و بریتانی ـیا لـ كۆنگرەیا (سان ڕیمۆ) پێداگری لسەر وێ دابەش بوونێ كرەڤە، كۆمەڵەیا نەتەوان و بۆ ڕازی كرنا توركان، لـ ڕێكەفتی (٢٤/ ٦/ ١٩٢٢)ـێ، دەڤەڕێن بن ئینتیدابا خۆ ئێخستنە سەر توركیا، لـ دویڤداژی ڕێكەفتنا (لۆزان) هاتە ئیمزا كرن بۆ هەمواركرنا سنوورێن ڕێكەفتنا پەیمانا (سیڤەر)، بـ ئەگەرێ ڕێكەفتنا لۆزان ـژی، دەڤەڕێن كوردستانی لـ باكوورێ سۆریا ئێخستنە سەر دەستهەڵاتا ئەتاتوركی زێدەباری چەند دەڤەڕێن دی لـ یۆنان. ئانكو ڕووڵێ كوردان لـ گەهشتنێ بـ دیاركرنا چارەنڤیسێ خۆ كرە قوربانی بۆ ڕازی كرنا ئەتاتوركی و وەك دیاریەك دا ئەتاتوركی و خەونا كوردان كو لـ ڕێكەفتنا سیڤەر هەتا ڕادەكی بدەستڤە هاتبوو، هەروەكی دەستهەڵاتا دەنگدانێ پێ هاتبوو دان دچارچۆڤێ وێ ئینتیدابێ ـدا، یانژی ڕاگەهاندنا قەوارەكا سەربخۆ، ژبەر توركا و وەك تەنەزولەكا مەزن یا بریتانیا و فڕەنسا بـ توركان هاتە دان و ئێدی كورد كەفتنە بەر وەهما بندەستیێ و هەتا نوكە وەك نەتەوەكا بن دەستێ تورك و عەرەب و فارسا مایە.
٭دەستبەرداربوونا كوردا و زاڵبوونا وەهما سایكس بیكۆ:
بـ درێژاهییا دیرۆكێ كورد دناڤ وەهمەكا مەزن ـدا ژیایە، وێ وەهمێ وەكریە قەهرەمانییا وان بێتە زەوت كرن، وەكریە كو نەهێلیت بـ دویف مافێن خۆ بكەڤیت، ژلایەكی ـڤە وەهما پابەند بوونێ بـ خەلیفێ عوسمانی كو (سوڵتان سلێمان) بوو، لـ دویڤداژی وەهما (سایكس ــ بیكۆ)، زێدەبارێ وێ چەندێ بێ ئاگەهییا كوردان لـ دروست كرنا قەوارەكا سەربخۆ لـ دوماهیكێن شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ و بـ تایبەتی ژی پشتی كو كۆمۆنیستا دەستهەڵات لـ ڕۆسیا گرتیە دەست و ناڤەڕۆكا وێ ڕێكەفتنێ ئاشكەرا كری.
تورك هەر زوی هشیار بوون و بـ هەوارا خۆڕا گەهشتن و پێكۆڵ كرن كو پەیمانا (سیڤەر) هەڵوەشینن، بۆ ڤێ مەرەمێ ـژی بـ ڕێكا كۆمەڵا نەتەوان لـ ڕێكەفتنا (لۆزان) شیان كوردستانێ بێخنە بن دەستهەڵاتا خۆ و خەونا كورداژی بۆ پێكئینانا قەوارەكا سەربخۆ هەتا ڤێ چركێ ژی هەڵوەشینن و بێخنە ژێر ئاخێ.
ناڤەڕۆكا ڕێكەفتنا سایكس بیكۆ نیسان و ئایار ۱۹۱٦ پشكا تایبەتا بریتانیا و فڕەنسا:
ماددێ ئێكێ/
فڕەنسا و بریتانیا مەزن دانپێدانێ بـ هەر دەوڵەتەكا عەرەبی یا سەربخۆ بكەن و بپارێزن، یانژی دانپێدانێ بـ هەر هەڤپەیمانییەكا عەرەبی یا سەربخۆ، یان هەپەیمانییا عەرەبی كو لـ بن سەرۆكاتییا عەرەبان دابن لـ دەڤەڕێن: (أ) ناڤخۆیا سۆریا. (ب) ناڤخۆیا عێراقێ. كو دنەخشەیێ هەڤپێچ دا دیارن و فڕەنسا لـ دەڤەڕا (أ) و بریتانیا لـ دەڤەڕا (ب) مافێ بەراهیكێ هەیە ژ پڕۆژە و قەرزێن ناڤخۆیی و فڕەنسا دێ تاك لایەن ئانكو ئێك لایەن بیت لـ دەڤەڕا (أ) و بریتانیاژی لـ دەڤەڕا (ب) بـ پێشكێش كرنا ڕاوێژكارا و كارمەندێن بیانی لـ دویف داخازیێن عەرەبا، یانژی هەڤپەیمانییا حكومەتێن عەرەبا.
ماددێ دووێ/
فڕەنسا ڕێپێدان هەیە لـ دەڤەڕا شین (پشكا كەنارێن سۆریا) و بریتانیاژی لـ دەڤەڕا سوور (پشكا كەنارێن عێراقێ لـ بەغدا هەتا كەنداوێ فارس) بۆ دامەزراندنا هەر جۆرە فەرمانڕەواییەكێ كو ئەو حەز بكەن،
ڕەنگەكێ ڕاستەوخۆ، یانژی بـ ڕێكا یان بـ ئەگەرێ چاڤدێری كرنێ، ئەڤەژی پشتی وێ چەندێ دێ بیت كو ڕێكەفتن دگەڵ حكومەت، یانژی هەڤپەیمانی یێن عەرەبی، دهێتە كرن.
ماددێ سێیێ/
ئیدارەكا نێڤدەوڵەتی لـ دەڤەڕا ڕەش (فەڵەستین)ـێ دێ هێتە پێكئینان، شێوەیێ وێ ژی دێ هێتە دیار كرن پشتی ڕاوێژا ڕۆسیا و بـ ڕێكەفتنێ دگەڵ هەڤپەیمانان و نوینەرێ شەریفێ مەكەهێ.
ماددێ چارێ/
ـ بریتانیا دێ ئەڤێن لـ خارێ بدەستڤە ئینیت:
- هەردوو بەنداڤێن حەیفا و عەككا.
- پشكەكا دیاركری ژ ئاڤێن دیجلە و فۆرات لـ دەڤەڕا (أ) بۆ دەڤەڕا (ب) دێ هێتە مسۆگەر كرن و ژلایێ خۆڤەژی حكۆمەتا خودان سەروەری دێ سۆزێ دەت نەچیتە هیچ دانوستاندنەكێ دگەڵ دەوڵەتەكا دی، بـ مەرەما دەست بەردانێ ژ قوبرس، بـ تنێ لـ وی دەمی نەبیت كو پێشوەخت حكومەتا فڕەنسی پەسەند بوونا خۆ نیشان دابیت.
ماددێ پێنجێ/
بەنداڤا ئەسكەندەرۆنە بۆ بازرگانییا ئیمبراتۆریەتا بریتانی دێ یا ئازاد بیت و هیچ سەرەدەرییەكا جودا ژ باجێن بەنداڤێ ناكەڤیتە سەر و هیچ ئاسانكاریەكا تایبەتی ژی بۆ كەشتیڤان و كەلوپەڵێن بریتانی ناهێنە ڕەت كرن و ڕێپێدانا ئازادییا ڤەگوهاستنا كەلوپەلێن بریتانیا بـ ڕێكا ئەسكەندەرۆنە و هێلێن شەمەندەفەڕێن نوی دێ لـ دەڤەڕا شین بن. ئەڤجا چ دەڤەڕا سوور یانژی هەردوو دەڤەڕێن (أ) و (ب)ـدا هەبن یان ژێ دەربچن و هیچ سەرەدەریەكاجوداژی “ڕاستەوخۆ یان نەڕاستەوخۆ” لـ هەر هێلەكا شەمەندەفەڕێ یان هەر بەنداڤەكێ ژ بەنداڤێن ئاماژە پێكری ناهێتە جێبەجێ كرن كو ڕێگر بیت بۆ كەلوپەڵ و كەشتی یێن بریتانی. بەنداڤا حەیفاژی بۆ بازرگانییا فڕەنسا و دەڤەڕێن ژێر دەستهەڵات و پارێزگارییا وێ دێ یا ئازاد بیت و هیچ جوداهییەك ناهێتەكرن ژ سەرەدەرییا و ئاسانكاری یێن كەشتیڤان و كەڵوپەلێن فڕەنسییا ناهێنە ڕەت كرن و ڤەگوهاستنا كەلوپەلێن فڕەنسییا بـ ڕێكا حەیفا و هێلێن ئاسنی یێن بریتانیا لـ دڤەڕا ڕەش دێ یا ئازاد بیت، ئەڤجا ئەو كەلوپەل هەناردەكری بن ژ دەڤەڕا شین یانژی سوور یان دەڤەڕێن (أ) و (ب) یانژی هاوردە كری بن. نابیت هیچ جۆرە جوداهییەك ـژی بێتە كرن لـ سەرەدەری كرنێ كو گرێدای بن بـ كەشتی یێن فڕەنسا لـ هەر هێلەكێ ژ هێلێن ئاسنی و هەر بەنداڤەكێ ژ بەنداڤێن ئاماژە بۆ كری.
ماددێ شەشێ/
هێلا ئاسنی ژ بەغدا لـ دەڤەڕا (أ) نازڤڕیتە ڕەخێ دی یێ موسڵ لـ باشووری، بـ هەمان شێوە نازڤڕیتە دەڤەڕا (ب) بۆ ڕەخێ دی یێ سامەڕا لـ پشكا باكووری هەتا وی دەمێ هێلەكا ئاسنی بۆ بەغدا دهێتە دروست كرن كو بـ حەلەبێ ـدا دەرباز بیت و لـ دۆڵا فۆرات ـژی ـڕا بچیت، ئەڤەژی دڤێت بـ هەڤكارییا هەردوو حكۆمەتا بیت.
ماددێ حەفتێ/
بریتانیا مەزن ماف هەیە هێلەكا ئاسنی دروست بكەت و بڕێڤە ببەت و تاكە خودانا وێ بیت كو حەیفا بگەهینیتە دەڤەڕا (ب)، ژبلی وێ چەندێ ژی، مافێ بەردەوامیێ هەیە بۆ ڤەگوهاستنا سەربازێن خۆ لـ هەر وەختەكی بیت و بـ درێژاهییا ڤێ هێلێ. هەروەسا دڤێت ژلایێ هەردوو حكومەتاڤە ئەڤ چەندە بێتە زانین كو پێدڤیە ئەو هێل ئاسانكارییا گەهاندنا حەیفا بـ بەغدا بكەت، ئەگەر وەساژی چێبوو كو هێلا گەهاندنێ لـ دەڤەڕا ڕەش نەهاتە پێش ژبەر ئەگەرێ هۆنەری و تێچوونا زۆرا ڤەزڤڕاندا وێ كوببیتە ئەگەرێ ڕێگری كرنێ لـ هەمبەر دروست كرنا وێ، ئەوە حكومەتا فڕەنسا یا ئامادەیە ڕێكێ بـ دەرباز بوونێ بدەت بـ ڕێكا (بربورە، ئوم قەیس، ئیدار، غەستا، مەغایر) بەری بگەهیتە دەڤەڕا (ب).
ماددێ هەشتێ/
باجا گومركی یاتوركی بۆ ماوێ (٢٠) ساڵان دێ بەردەوام بیت لـ هەمی پشكێن هەردوو دەڤەڕێن شین و سوور و هەردوو دەڤەڕێن (أ) و (ب)، هیچ ڕێژەكێ ـژی نائێخنە سەر باجا و ڕێسایا نرخاندنێ ـژی ژ باجا بـ ڕێسایا هەمان شێوە ناهێتە وەرگرتن، بـ تنێ ئەگەر بـ ڕێكەفتنا ناڤبەرا هەردوو حكۆمەتا بیت و نابیت گومركا ناڤخۆیی بێتە دامەزراندن لـ ناڤبەرا دەڤەڕەكێ و دەڤەڕێن لـ سەری ئاماژە پێكری، سەپاندنا هەر باجەكا گومركی ـژی لسەر كەڵوپەلێن هنارتی یێن ناڤخۆ دێ لـ ناڤ بەنداڤێ بیت و دێ بـ پشكا كارگێڕی یا وێ دەڤەڕێ هێتە دان ئەوا كەلوپەل بۆ دهێنە هنارتن.
ماددێ نەهێ/
لـ دویف ڕێكەفتنێ، حكۆمەتا فڕەنسی هیچ دانوستاندنەكێ ناكەت، لـ هەر وەختەكی بیت، بۆ دەستبەردار بوونێ ژ مافێن خۆ و بێی ڕەزامەندییا پێشوەخت یا حكۆمەتا خودان سەروەری هیچ مافەكی لـ دەڤەڕا شین نادەتە دەوڵەتەكا دی ژبلی وێ دەوڵەتێ یان ـژی هەڤپەیمانییا دەوڵەتێن عەرەبی نەبیت، حكومەتا بریتانیاژی دێ سۆزێ دەتە حكومەتا فڕەنسی كو هەمان شێوە لـ دەڤەڕا سوور جێبەجێ بكەت.
ماددێ دەهێ/
ژبەركو هەردوو وەڵات پارێزڤانێن دەوڵەتێن عەرەبی ـنە، هەردوو حكۆمەتێن بریتانیا و فڕەنسا دێ ڕێكەفتنێ كەن داكو دەوڵەتا سێیێ ڕێك پێ نەهێتە دان و نەبیتە خۆدان وەڵات لـ نیڤ گزیرتا عەرەبی، هەروەسا ڕێك ناهێتە دان هیچ بنگەهەكێ دەریایی لـ جەزائیر لسەر كەنارێن دەریا سپی پشكا ڕۆژهەڵاتێ دروست بكەن، لێ ئەڤە نابیتە ڕێگرەك بۆ هەمواركرنەڤا سنوورێن عەدەن كو دبیت گرنگییا خۆ هەبیت ژئەگەرێ دوژمناتییا ڤێ دوماهیێ یا توركان.
ماددێ یانزدێ/
دانوستاندن دگەڵ عەرەبا، بـ ناڤێ هەردوو حكۆمەتا و بـ ڕێكێن گونجای دێ بەردەوام بن بۆ دەستنیشان كرنا سنوورێ دەوڵەتێ یان ـژی هەڤپەیمانییا دەوڵەتا عەرەبی.
ماددێ دوانزدێ/
ژبلی وێ یا ئاماژە بۆ هاتیە كرن، ڕێكەفتن هاتە كرن لسەر وێ چەندێ كو هەردوو حكۆمەت چاڤ خشاندنێ بكەن بـ ئەگەرێن پێدڤی یێن چاڤدێری كرنا ئینانا چەكی بۆ وەڵاتێن عەرەبی.
خۆ خۆرییا كوردان لـ وی سەردەمی ببیە ئەگەرەكێ ئێكجار مەزن، میر و ئاغا و بەگ و چەندین كرێ گرتیێن دی یێن عوسمانیان ببوونە ئەگەرەك بۆ خەندقاندنا گیان و هشیارییا نەتەوەیی، وان ملەتێ كورد كرە دیاریەك و لسەر سفرەكا زێڕین و لـ بەردەم سوڵتانێن دوهی و ئەتاتوركێن پشتی شەڕێ جیهانی یێ دووێ و لـ دویڤداژی بـ ڕێكا ئنگلیزا ل بەردەم نەتەوا عەرەب دانان،تەخەكا كێم ژمارە یا كوردان هەبوو كو پێكۆڵا خۆجهـ كرنا مافێن كوردان ددا،لێ ژبەركو كورد وەك نەتەوەیێ دووەم و نڤاندنەكا مەزن یا سیاسی دا بوو .
