موستەفا كەمال ئەتاتورك

كەژین ئەیوب ئەسعەد
قوتابی بەشی مێژووی
زانكۆی سۆران

سەرەتاو ناساندن
موستەفا كەمال ئەتاتورك، دامەزرێنەری كۆماری توركیا و یەكەمین سەركۆماری توركیا، لەدایكبووی 19ـەی ئایاری ساڵی (١٨٨١) شاری (سالۆنیك)ـە كە سەر بە یۆنانی ئێستا دەكات و ئەو كات سەر بە دەسەڵاتی عوسمانی بوو، باوكی كە ناوی (عەلی ڕەزا) بوو بە پلەی جێدار سەرباز بوو لەنێو هێزە چەكدارەكانی نێوان ڕووسیا و دەوڵەتی عوسمانی، هەمیشە ویستویەتی كوڕەكەی ببێت بە سەرباز و هەر لەسەر داوای ئەویش موستەفا چووە خوێندنگەی حكوومی، خاوەن شەش خوشك و برا بووە بەڵام هەموویان بەهۆی نەخۆشییەوە لە تەمەنی منداڵی مردوون، تەنها خوشكێكی ماوەتەوە بە ناوی “مەقبوولە، موستەفا قۆناغەكانی خوێندنی سەرەتایی لە خوێندنگە ئایینییەكان بووە، بەڵام بەهۆی سووربوونی باوكی لەو خوێندنگانە دەركراوە دواتر چووەتە بەر خوێندنی هاوچەرخی سەربازی ئەو كاتە، لە تەمەنی حەوت ساڵی باوكی كۆچی دوایی دەكات، موستەفا له خوێندنی ئامادەیی بەهۆی زیرەكی و تواناییەكانیەوە مامۆستای بیركاری بە نازناوی “كەمال” بانگهێشتی كردووە و لەو تەمەنەوە ناوی بوو بە موستەفا كەمال، هەروەها ئەو كاتەی دەسەڵاتی توركیای وەرگرت نازناوی “ئەتاتورك”ـی وەرگرت كە واتای “باوكی تووركە.

ژیانی سەربازی و سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی
لە ساڵی 1899 دوای تەواوكردنی قۆناغی ئامادەیی، چووەتە كۆلێجی سەربازی و لەوێ ئەزموونی یەكەم چالاكی سیاسی كردووە و چووەتە ڕیزەكانی جووڵانەوەیەكی دژی دەسەڵاتی سوڵتان (عەبدولحەمیدی دووەم ١٩٧٦_١٩٠٨)
لە ساڵی 1905 كۆتایی بە خوێندنی سەربازی هێنا و بە پلەی پێشەنگ دەرچووە.
لە نێوان ساڵانی 1912 بۆ 1913 چووەتە نێو ڕیزەكانی سەربازی عوسمانییەكان لە دیمەشق و یۆنان، بەشداری “جەنگی بەڵقانی” كردووە.
لە جەنگی جیهانی یەكەم سەركردەیەكی سەربازی باڵا بووە لەگەڵ عوسمانییەكان جەنگاوە، تێیدا وەك كەسایەتییەكی سەرەكی دژ بە هێزە هاوپەیمانەكان بەشدار بووە.
لە ساڵی 1909 چووەتە نێو كۆمەڵەی “ئیتیحاد و تەرەقی” كە ڕۆڵی گرنگی هەبوو لە ڕووخاندنی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی و لە كارلابردنی سوڵتان “عەبدولحەمیدی دووەم” و دامەزراندنی كۆماری توركیا.
لە ساڵی 1919 ئەتاتورك لە ئەنادۆڵ جووڵانەوەیەكی شۆرشگێڕانی دامەزراند ئەم جووڵانەوەیە لە سەركەوتن لە جەنگی دژی یۆنان ڕۆڵێكی كارای هەبوو، هەروەها لە “پەیماننامەی لۆزان” بەشداری كردووە. كاتێك هاوپەیمانانی ناچار كردن بە بەستنی ئەم پەیمانامەیە، كە شوێنی پەیمانی (سیڤەری) لە ساڵی (١٩٢٠) ی گرتەوە، رێگری لە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی كردووە، جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كورد بەشێكن لە خاكی توركیا.

وەرگرتنی دەسەڵات و دامەزراندنی كۆماری توركیا
لە ساڵی (١٩٢١) لە ئەنقەڕە حكومەتی هەرێمی ئەنقەڕەی ڕاگەیاند لە هەمان كات دەسەڵاتی خەلافەتی عوسمانی لە (ئەستمبۆل) بەردەوام بوو. پاشان لە ساڵی (١٩٢٤) بە تەواوی كۆتایی بە دەسەڵاتی عوسمانییەكان هات، لە مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی (١٩٢٤) كۆماری توركیای ڕاگەیاند، ئەنقەڕەی وەكوو پایتەختەكەی هەڵبژارد و خۆیشی وەكوو یەكەمین سەركۆماری توركیا دەسبەكاربوو، لەو پۆستە مایەوە تاكوو مردنی لە ساڵی (١٩٣٨).
كەسایەتی ئەتاتورك: ئەتاتورك خۆی بە كەسێكی هاوچەرخ و سەردەمیانە دادەنا و كەسایەتییەكی سەربازی توندی هەبوو، دژمنی دواكەوتوویی و دابوونەریتەكانی كۆمەڵگا بوو، كەسێكی نەتەوەپەرست و نەژادی بوو، ڕاجیایی قبووڵ نەبووە و هەمیشە نەیارانی بە خراپترین شێوە سەركوتكردووە، دژی كەمینەكانی توركیا بووە نموونەی كورد و نەتەوەكانی تر كە بە زەبری هێز دەبوو بە زمانی توركی قسە بكەن لێیان قەدەغە بوو زمانی خۆیان بەكاربهێنن.

سیاسەتی كەمال ئەتاتورك: سیاسەتەكانی بە كەمالیزم یاخود كەمالییەت دەناسرێتەوە، ئەو كۆمەڵێك چاكسازی و گۆڕانكاری ڕیشەیی لە ناو دەوڵەت ئەنجامدا، ئەمەش لە پێناو بە ھاوچەرخكردنی توركیا و گونجاندنی بوو لەگەڵ كولتوور و سیستمی ڕۆژئاوادا، ئامانجی ئەوە بوو كە دەوڵەتێكی پیشەسازی و پێشكەوتوو بنیات بنێت، بە هەموو شێوەیەك هەموو چەمكەكانی وڵاتی لە ئایین و دابوونەریتە ئیسلامییەكان دابڕی و جیای كردەوە، حكومەتەكەی ئەتاتورك پڕۆسەیەكی بە توركاندنی دەستپێكرد و هەوڵیدا وڵات بكاتە وڵاتێكی یەك نەتەوەیی.

بڕیار و یاسا نوێیەكانی

هەندێك بڕیارەكانی بە چاكسازی و هاوچەرخبوون ناودەبەن، بە پێچەوانەوە هەندێكی تریش پێیان وایە بڕیارەكانی لەسەر بناغەی دژایەتی كولتوور و نەریتی ڕەسەنی توركی و ئایینی ئیسلام دەركردووە و ئەو بناغەی نەتەوە پەرستی لە توركیا داناوە، گرنگترین ئەو یاسایانەی كە بە شەش تەوەر داینان و بە كەمالیزم ناسراوە بریتی بوون لە:
لە ساڵی (١٩٢٥) بە بڕیارێك بانگدانی بە زمانی عەرەبی لە هەموو مزگەوتەكانی توركیا قەدەغە كرد. لەسەر بڕیاری ئەو پێویست بوو قورئان بە زمانی توركی بخوێنرێتەوە، سەرباری دژایەتی زانایانی ئیسلام بۆ ئەم بڕیاریە، بەڵام ئەو هەموو قورئانەكانی توركیای گۆڕی بۆ زمانی توركی و تەنانەت پێویست بوو لە نوێژە بە كۆمەڵەكانیش بە زمانی توركی نوێژ بكرێت. هەموو كەسێك پێویست بوو بە زمانی توركی قسە بكات، تەنانەت ئەو نەتەوانەی تریش كە زمانی توركی زمانی خۆیان نەبوون لە ساڵی (١٩٢٦) هەموو ئەو یاسایانەی وڵات كە لەسەر بنەمای شەریعەتی ئیسلامی دانرا بوون هەڵوەشانەوە، كۆمەڵێك یاسای ئەورووپی وەكوو جێگرەوەی دانران، نموونەی یاسای باری شارستانی سویسری و یاسای سزادانی ئیتاڵی و یاسای بازرگانی ئەڵمانی.

لە ساڵی (١٩٢٨) بە پاساوی نەهێشتنی نەخوێندەاری و نوێكاری لە زمانی توركی بە بڕیارێك هەموو ئەو پیتە عەرەبیانەی لە ئەلفوبێی توركیدا بوون گۆڕیانی و پیتی لاتینی لە جێگەیان دانا. هەموو قوتابخانە ئایینییەكانی قەدەغە كرد و گۆڕینی بۆ قوتابخانەی تایبەت لەسەر سیستمی عەلمانی. یاسای فرەژنی قەدەغەكرد و گرێبەستی هاوسەرگیری شارستانی دانا، لە ساڵی (١٩٣٤) مافی دەنگدان و خۆكاندید كردنی بە ژنان بەخشی. ڕێگری كرد لە پۆشینی جلوبەرگی ڕەسەنی توركی نموونەی(كڵاوی تەڕبووش) كە جۆرە كڵاوێكی ڕەنگ سووری كەمێك بەرزە هەروەها پۆشاكی زانایانی ئاینی كە پێكهاتبوو لە ڕۆبێكی درێژی داخراو قەدەغەكرد، لەبری ئەمانە پێویست بو و جلوبەرگی ڕۆژئاوایی بپۆشن، كە لە كراس و پانتۆڵ و كڵاو پێكهاتبوو.

باری سۆزداری
لە سەرەتای لاوی و گەنجیدا ئەتاتورك بە چەند پەیوەندییەكی سۆزداری تێپەڕیوە، لە ساڵی(١٩٢٣) لەگەڵ (لەتیفە هانم) هاوسەرگیری كردووە، ژنێكی خوێنەوار و كراوە بووە بۆ ئەو بیرۆكە ڕۆژئاواییانەی كە ئەتاتورك بانگەشەی بۆ كردووە، بەڵام هاوسەرگیرییەكەیان ماوەی دوو ساڵی خایاندووە و جیابوونەتەوە، ئەتاتورك جارێكی تر هاوسەرگیری نەكردووەتەوە و هەر بەتەنها ژیاوە، هەروەها ئەركی بەخێوكردنی چەند منداڵێكی بێسەرپەرشتی لە ئەستۆ گرتووە.

كۆچی دوایی

موستەفا كەمال ئەتاتورك بەهۆی نەخۆشی جگەر لە ساڵی (١٩٣٨) لە ئیستەنبووڵ كۆچی دوایی كردووە، لە ئەنقەڕە دوای ئاپۆڕایەكی جەماوەری لە گۆڕستانێكی تایبەت نێژراوە، بە پێنج ڕۆژ دوای كۆچی دوایی پەرلەمانی توركیا نازناوی (ئەتاتورك)ـی پێدا، بە واتای (باوكی تورك)ـە. لە دوای مردنی (مستەفا كەمال)، كە یەكەم سەرۆك كۆماری توركیا بوو (عیسمەت ئینۆنۆ) شوێنی گرتەوە بووە دووەم سەرۆك كۆماری توركیا.