مەنیجە جەبار
قۆناغی دووەم بەشی مێژوو زانكۆی سۆران
بە سەرپەرشتی :م. سیهاد
سەركەوتن چیە :-
بریتییە لە جیاواز بیركردنەوە وە دانانی پلان بۆ كارەكانت و داهاتوو، ئامانج و بەرنامە و جێبەجێكردن وە گرینگی دانە بە تواناكانت بۆ ئەوەی سەركەوتن بەدەست بهێندرێت.
سەركەوتن بریتیە لە زاڵبوون بەسەر بیركردنەوەكان ،بیرۆكە، هەلوێست ئارەزوو، وێنە، ترس، گومان بیرورا و هیواكان. كە بە بەردەوامی لە گۆران دان و گۆرانكاریان بەسەر دێت.
بریتیە لە بوونی پالنەر و وزە و توانا وە نرخ دانان بۆ كات دانان بە پایەكی گرینگ بۆ سەركەوتوو بون لەم پلانە و ئامانجانەی داندراون لە ژیان وە بوون بە كەسێكی سەركەوتوو وە گەشتن بە ئامانج.
وە بریتیە لە دانانی ئامانجی گەورە بۆ ئەوەی مرۆڤێكی سەركەوت و بونیاد بنرێت وە جێبەجێ كردنی ئەم بەرنامە و پلانانەی داندراون بۆ گەشتن بە ئامانج.
تێگەیشتن لە سەركەوتن:-
بۆ تێگەیشتن لێی پێویستمان بەوەیە كە بزانین قانونی سەركەوتن بۆ هەموومان وەكو یەكە جیاوازی نیە لە هەر تەمەنێك بێت یاخود هەر دینێك بێت یان هەر نەتەوەیەك ، قانونەكانی سەركەوتن هەر ئەمانەن كە هەن و داندراون وە بۆ هەمووان بێ جیاوازی سوودی هەیە ئەگەر بێت و لەم قانونانەدا كەڵك وەرگرین لە ژیانماندا ، وە سەركەوتن هەولدانە بۆ ئەو ئامانجەی مەبەستە وە كۆشش كردنە بۆیان بە تەنها ئامانجدانان بە بێ ئەوەی هەولیبۆ بدەیت هیچ سوود و كەلكێكی وای نابێت بۆ ئەوەی سەركەوتوو بیت بەڵكو پێویستی بە كردار هەیە ، بۆ نمونە كەسێك ئەگەر كێشی زیاد بێت بیەوێت كێشی كەم بكاتەوە. پێویستە لە پێناویدا تێبكۆشێت هەولبدات و بەسەر خۆیدا زالبێت.
كات وەك پایەكی گرنگە بۆ سەركەوتن :-
بە فیرۆدانی كات خراپترە لە مردن ، وە بۆ ئەوەی كە سەركەوتوو بین پێویستە چەند شتێك هەبێت مرۆڤ بە نرخەوە بیان بینێت ئەم شتانە بریتی نین لە پارە، جوانی ، پێگەی كۆمەلایەتی ، بەڵكو بۆ ئەوەی سەركەوت و بین بە شێوازێكی گشتی پێویستە نرخی كات بزانین.
دیارترین ئەو شێوازانەی كە دەتواندرێت پالنەری خودی بن بۆ ئەوەی بگەیت بە سەركەوتن :-
١:- راهێنانكردن لەسەر بەدەست هێنانی ئامانج و بیركردنەوە و گۆرینی بۆ كردار بۆ ئەوەی سەركەوتوو بیت تیایدا .
٢:- بەكارهێنانی تیۆری كە تیۆری پاداشت و سزایە بۆ خودی خۆت تاك و بتوانیت زال بیت بەسەر بەفیرۆدانی كات
١٠ رێگا بۆ سەركەوتن :-
١:- پاڵنەرەكان :-
بزوێنەری هەلسوكەوتی مرۆڤن ئێمە بە بێ بوونی پاڵنەرەكانمان ناتوانین هیچ جۆرە كارێك و بەرێوە بردن ئەنجام بدەین .
2-ووزە:
ووزە بە سوتەمەنی ژیان دادەنێرت هەر ئامانج و سەركەوتنێك كە دەكرێت بەدەست بێت دەبێت پاڵەنەری ووزەشی لەگەڵ بێت، وە ووزەمان هەندێك كات لەدهست دەچێت بە هۆی كردارەكانی هەرسكردن و دڵەڕاوكێ و تێكۆشان ئەگەر زیاد لە پێویست خۆمان هیلاك و ماندووكرد، وە ووزە بەدەست دەهێنرێت لە ڕێگای هەناسەدان و خواردن و مەشقە وەرزشیەكانەوە.
3- شارەزای:-
واتا شارەزای بوون لە ژیان لە ڕێگایی زانیاریەكانەوە ئینجا پەند و ئامۆژگاری بێت.
4- خەون و خەیاڵ:-
دۆزینەوەی ئەم داهێنانەن كە ئەمڕۆ ڕوودەدەن و ئەم خەون و خەیاڵەكانی دوێنێیە، سەركەوتن لە بینینی خەوا و خەیاڵەكانەوە سەرچاوە دەگرێت هەر كاتێك كە مرۆڤ خەون بە شتێكەوە دەبینێت دەتوانێت بیهێنێتە جێ سەركەوتوبێت تیایدا بە مەرجێ متمانەی بەخۆی هەبێت و هێزی ئەوەی هەبێت ئەم خەونەی دای ناوە بیهێنێتە جێ.
5- كردەوە:-
ئەم ڕێگایە كە بەرەو سەركەوتن و هێزت دەبات
6ـــ پێشبینی كردن:-
ڕێگایەكە بەرەو واقیعی بوون.
7ـــ پابەندبوون:-
واتە بەرهەم هێنانی ئەو هێزەیە كە پاڵمان پێوە دەنێت بۆ ئەوەی بەردەوام بین لەسەر ئەو ئامانجەی دامان ناوە ئینجا ئەگەر بارودۆخەكە نالەباریش بێت.
8ـــ نەرم و نیانی:-
هێزی نەرم و نیانیە، خۆ گونجاندنی زیاتری كەسەكانە لەگەڵ ئامانجەكەیان بۆ ئەوەی بتوانن تیایدا سەربكەون و بگەن بەئامانجەكەیان.
9ـــ ئارام گرتن:-
ئارامگرتن بە كلیلی بوونەوەی خێر و چاكە دادەنرێت، زۆر جار لە ئامانجەكەمان زۆر نزیك دەبینەوە بە ڕادەیەك كە ئەوندەی نامێنێت تیایدا سەركەوتوبین بەڵام بەهۆی ئەوەی كە ئارامگرتنمان كەمە وازی لێدەهێنین.
10 ـــ سەقامگیری:-
لە دەرونمانەوەیە، كاتێك مێشكی مرۆڤ ئارامتر دەبێت دەتوانێت زیاتر بیربكاتەوە و پلانی باشتر دابنێت بۆئەوەی بەئامانجەكەی بگات بە شێوەیەكی سەركەوتوانە تر.
