ن/ شەونم عەزیز ناوخۆش
ئامانجی سەرەكیم لەم وتارەدا ڕوونكردنەوەی ڕۆڵی پاڵەوانانە لە مێژوودا، كە بە پاڵەوانی سەردەمەكەی خۆیان پۆڵێن بكرێن و ڕێز لەو دەستكەوتە مەزنانەیان بگیڕێت كە بە دەستیان هێناوە كە نە خەیاڵەو نە ئەفسانەیە.
بە درێژایی مێژوو ناكۆكی وڕای جیا لە نێو فەیلەسوفان و توێژەرانی بواری فەلسەفەی مێژوو لەسەر ئەوە هەیە كە ئایا كێ دروستكەری رووداوەكانی مێژووە و كاریگەری لەسەر ڕەورەوەی مێژوو دروست دەكات؟ دەسەڵاتداران یا میللەتان؟ ئایا ئەو روداوانەی كە كاریگەریان بەسەر مێژووەوە هەیە لەلایان سیاسی و سەركردەكانەوە دروست كراوە گەیشتونەتە ئاستی پاڵەوان یا ئەم رووداوانە بەروبوومی شارستانییەتەكەیە كە گەل هەمووی لە رێگەی چالاكییە ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی و زانستی و فیكری و ئەدەبی و هونەری و ئاینەكانەوە بەشداری تێدا كردووە؟ ئایا ئەو تاكە كەسەی كە گەیشتوەتە ئاستی پاڵەوانییەتی لە سەردەمی خۆیدا كوری سەردەمەكە و كۆمەڵگەكەی خۆی بووە یا خۆی دروستكەری سەردەمەكەو كۆمەڵگاكەی بووە؟ جا ئەوانەی باوەریان بە لێكدانەوەی پاڵەوانی بۆ مێژوو هەیە پێیان وایە تاكەكەسەكان كاریگەری دەكەنە سەر میللەتان و كۆمەڵگاكان پاڵەوانەكان میللەتەكانیان لە ئاستێكی نزمەوە بەرزدەكەنەوە و دەیانگەیەننە لوتكە و پێشەنگی ڕووداوەكان. ئەو بۆچوونەی كە كۆمەڵگە بۆ فەرمانرەوا و ژێردەستە دابەش دەكات هەر لە كۆنەوە هەبووە بۆیە هەندێك پێیان وایە ئەم دابەشكارییە سروشتێكی نەپچراوەی مرۆڤە تاكەكەسەكان لەرووی تایبەتمەندییەوە خودی و لێهاتووی جەستەیی و فیكرییەكانەوە لەیەكتری جیابن هەر لەم بارەیەوە یاساناسی فەرەنسی(لیۆن دیگی)ئاماژە بەوە دەكات لەزۆربەی كۆمەڵگاكاندا تاكەكەسانێك هەن كە لە كەسانی دیكە بەهێزترن بۆیە خۆیان بەسەر ئەوانی دیكە دەسەپێنن جا ئەمە چ بەهۆی هێزی ئابوورییەوە بێت یا هێزی جەستەی یا ئاینی یا كەلتوری یا هەرشتێكی دیكەوە ئەوە دەسەلمێنن ئەوان لە هەموو كەس بەهێزترن و وەكو واقیعێك خۆیان بەسەر خەڵكیدا سەپاندووە، لەراستیدا تێروانینی پاڵەوانانە بۆ مێژوو هەر لە كۆنەوە برەو و هەرمێنی لای خەڵك هەبووە و مێژوویەكی كۆنی هەیە پێدەچێت یەكێك لە هۆكارەكانی برەوسەندن و بڵاوبونەوەی ئەم لێكدانەوەیە بگەرێتەوە بۆ ئەوەی لە زەمینی گشتی خەڵكیدا مێژوو بەستراوەتەوە بە چەند كەسایەتییەكی سیاسی و سەربازی كە لە نووسیەنەوەی بەشێكی زۆری قۆناغەكانی مێژووی مرۆڤایەتیدا بایەخ بە تۆماركردنی كارەكانی پاڵەوانەكان دراوە و ئەوان زەق كراونەتەوە هەر لەم چوارچێویەدا بایەخ دان بە پاڵەوانەكان چۆتە نێو تێروانینە فیكری و فەلسەفیەكان و تیۆری تایبەت لەم بارەیەوە پێشكەشكراوە بە تایبەتیش تیۆری پیاوی مەزن كە دەكرێت بگوترێت مێژوونوسی یۆنانی (تۆكیۆدیدس٤٥٥-٤٠٠پ.ز) بنچینە و بنەڕەتەكەی داناوە ئەمەش بەهۆی زێدەرۆیی كردن لە بایەخدان بە رۆڵی تاكەكەس لە جوڵاندنی رووداوەكانی لە مێژوودا بەپێی بۆ چوونی فەیلەسوفی ئەمریكی (سیدنی هۆك١٩٠٢-١٩٨٩)ئەوانەیە هۆكارێكی دیكەی پەرەسەندنی ئەم بیرۆكەیە ئەوەبێت، خەڵكی لە كاتی كێشە و گرفت تەنگانەی سیاسی و كۆمەڵایەتی چاویان لە دەركەوتنی كەسێكە تا رزگاریان بكات هیوایان پەیوەستە بە دەركەوتنی سەركردەیەك پاڵەوانێك كە كێشە و گرفتەكانیان چارەسەر بكات فەیلەسۆفی ئەلمانی هیگل لەنووسینە فەلسەفییەكانیدا ئاماژەی بەچەمكی چاودێری خوایی لە بارەی پالەوانەوە دەگوترێت لە تافی لاویتیدا كاتیك هیگل ناپلیۆنی بینیووە لە كاتی داگیركردنی شارێكی ئەلمانی تیروانینی خۆی لەبارەیەوە نووسیوە و گوتویەتی “روحی جیهانم بینی كە بەرجەستە ببوو لەسەر ئەو ئسپە”. هیگڵ پێ وایە پاڵەوانان ئامرازی دەستی روحی ڕەهان بۆ هێنانەدی ئامانجەكانی هەروەها پێ وایە پیاوە مەزنەكان لە مێژوودا تاكە كەسی ئەوتۆنین ، كە خاوەن توانای لە ئاسا بەدەر بن بەڵكو ئامێر گەلێكن لەمیانەیاندا كۆمەڵگاكان ئامانج و مەبەستەكانیان لە پێشكەوتن و پەرەسەندندا دەهیننەدی كەهیگل ناوی ناون بە ئەمیندارانی روحی جیهان لەدیدی هیگلدا ئامانجی كارەكانی پالەوانان لەمێژوودا وەدیهێنانی ئازادی روحییە هەموو ئەمانەش لە ژێر چاودێری روحی رەها جێبەجێ دەبێت كەبڕیاردەری بوونەوەرە و هەموو شتێك لە بوونەوەردا ملكەچی ئەوە، مێژوو پالەوانان ئەو كەسانەن كە توانا و وزەی رووداوەكانی دەكەنە واقیعێكی پراكتیكی بۆیە ئەوان رووداوەكانیان دروست نەكردووە، بەڵكو كارلێكیان لەگەل روحی ئەو سەردەمە كردووە كەتێیدا ژیاون وروداوەكانیان دەرخستووە یا پەلەیان كردووە لە دەرخستنی ڕووداوەكان، لە بەر ئەوە كارەكانیان پیچەوانەی لۆژیكی رووداوە میژووییەكان نەبووە، یا یاخی بوونێك بیت لێیان بەڵكو كردارێك بووە ساز و گونجاو بووە لەگەڵ ویستی هەمووەكی مێژوو دق، بۆیە لەدیدی هیگلدا پێویستە پاڵەوانان بەدانا و زانای سەردەمی خۆیان دابنرێن و كارو وتەكانیان بەباشترین كار و وتەی سەردەمی خۆیان دابنرێن پیاوانی مەزنن، چونكی شتگەلێكی مەزنیان وەدەست هێناوە شتگەلێك كەخەیال نەبووە و پێویستگەلێكی سەردەمەكەی خۆیان بووە.
ناوی سەرچاوە : پوختەی فەلسەفەی مێژوو ،د.بورهان حاتەم گۆمەتالی
