سەلاح حەمید ئەحمەد, قوتابی بەشی مێژوو
قوناغی چوارەم زانکۆی سۆران
جەنگی سارد لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا گەیشتە ئاسیا و بۆ چەندین ساڵ سەرچاوەیەکی سەرەکی گرژی بوو لە ناوچەکەدا. جەنگی سارد ماوەیەک بوو لە گرژییە سەربازی و سیاسییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت و ھاوپەیمانان، لە ئاسیا جەنگی سارد بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی ئامرازە دیپلۆماسییەکان و شەڕی بەکرێگیراوەوە ڕوویدا، لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت کە پشتیوانی لە لایەنە جۆراوجۆرەکان دەکەن لە ناکۆکییە ناوچەییەکاندا.
لە ئاسیا جەنگی سارد بە شێوەیەکی زۆر شەڕی نێوان ئەمریکا و چین بوو. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا چین وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی خۆی لە ناوچەکەدا دەبینێت و چالاکانە هەوڵی داوە ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی کۆمۆنیزم لە ناوچەکەدا بکات. بۆ ئەم مەبەستە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا یارمەتی بۆ وڵاتانی نا کۆمۆنیستی ئاسیا دابین کرد، وەک کۆریای باشوور و تایوان، هەروەها پشتیوانی لە دیکتاتۆرە ڕاستڕەوەکانی وڵاتانی وەک فلیپین و ئیندۆنیزیا کرد.
هەروەها جەنگی سارد کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر نیمچە دوورگەی کۆریا هەبوو، لە ساڵی ١٩٥٠ کۆریای باکوور بە پشتیوانی یەکێتی سۆڤیەت دەستی کرد بە داگیرکردنی کۆریای باشوور، کە لەلایەن ئەمریکاوە پشتیوانی دەکرا. ئەم شەڕە کە بەجەنگی کۆریا ناسراوە، تا ساڵی ١٩٥٣ بەردەوام بوو و وێرانکارییەکی گەورەی بۆ ناوچەکە دروستکرد.
لە ڤێتنام جەنگی سارد بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان ڤێتنامی باکوور و یەکێتی سۆڤیەت و ڤێتنامی باشوور بە پاڵپشتی ئەمریکا ڕوویدا. جەنگی ڤێتنام لە ساڵی١٩٥٥ بۆ ١٩٧٥ بەردەوام بوو و بووە هۆی مردنی ملیۆنان کەس، ئەم ناکۆکییە بە شێوەیەکی بەرچاو گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەتی زیاد کرد و لە کۆتاییدا بووە هۆی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ۱۹۹۱.
هەروەها جەنگی سارد کاریگەری ناڕاستەوخۆی لەسەر وڵاتانی دیکەی ئاسیا هەبوو، بۆ نموونە لە هیندستان جەنگی سارد بووە هۆی بەرزبوونەوەی باڵی ڕاستی ناسیۆنالیزمی هیندۆس، کە دژی هەڵوێستی بێلایەنی حکومەتی هیندستان بوو بەرامبەر بە ململانێکە، لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەنگی سارد بووە هۆی سەرهەڵدانی فەندەمناڵیزمی ئیسلامی، کە وەک بەربەستێک لە دژی بڵاوبوونەوەی کۆمۆنیزم دەبینرا.
جەنگی سارد بۆ ماوەی دەیان ساڵ سەرچاوەیەکی سەرەکی گرژی بوو لە ئاسیا و میراتەکەی هێشتا کاریگەری لەسەر ناوچەکە هەیە، جەنگەکە شێوەی دیمەنی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی ناوچەکەی داڕشت و یارمەتیدەر بوو بۆ شێوەدان بە داینامیکی جیۆپۆلیتیکی کە وەکوو دەبینرێت تاکوو ئەمڕۆش بەردەوام کاریگەری بەسەر ناوچەکە ماوە.
