فەلسەفەی مێژوو لای شپنگلەر

نوسەر: سالار حکیم عبدالباقی

فەیلەسوفی ئایدیاڵی ئەڵمانی “ئوسواڵود شپنگلەر” (Osowald Spengler ) لە سالی( 1880) لە بیلاکامبـروج لە دایک بـووە .
باوکی ناوی(بەرنهەرد) بووە، دایکیشی لە خێزانی گرنتۆسف بووە،پڕوتستانت مەزهەبە دینیەکەی بووە، خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەی )هال(تەواوکرووە ، پاشان چۆتە زانکۆی بەرلین و تایبەتمەندێتی لە بواری زانستە سروشتیەکاندا وەرگرتووە .

شپنگلەر بیرمەندێکی دیدەوان بوو کە پێی وابوو شارستانییەتەکان بوونێکی ئۆرگانیکن کە لەدایک دەبن و گەشە دەکەن و پێدەگەن و لە کۆتاییدا دادەبەزن، هەر وەک زیندەوەرە زیندووەکان.
ئەو پێی وابوو هەموو شارستانییەتێک خاوەنی کولتوورێکی ناوازەیە، کە ڕەنگدانەوەی جەوهەری ناوەوەی خۆیەتی و چارەنووسی خۆی لە قاڵب دەدات. مێژوو لای شپنگلەر تەنیا کۆمەڵە ڕووداو و بەروارێک نەبوو بەڵکو پرۆسەیەکی قووڵ و مانادار بوو کە سروشتی جەوهەری هەر شارستانیەتێک ئاشکرا دەکات.

بە بڕوای شپنگلەر لە سووڕی ژیانی شارستانیەتێکدا چەند قۆناغێک هەیە. لە قۆناغی سەرەتاییدا شارستانیەتێک بە زیندوویی و داهێنان و هەستکردن بە چارەنووس تایبەتمەندە، ئەمە ئەو قۆناغەیە کە شارستانیەتێک گەورەترین بەرهەمی هونەری و ئەدەبیات و فەلسەفەی خۆی بەرهەم دەهێنێت و بەردەوامترین دامەزراوەکانی خۆی دادەمەزرێنێت.
لە قۆناغی ناوەڕاستدا شارستانیەتێک زیاتر دامەزراوەیی و بیرۆکراتی دەبێت و وزەی داهێنەرانەی دەست دەکات بە کەمبوونەوە، ئەمە ئەو قۆناغەیە کە شارستانیەتێک زیاتر لە بەرهەمە ڕەسەنەکان تەقلیدی بەرهەم بهێنێت و دامەزراوەکانی ڕەق و چەقۆکێش دەبن.
دواجار لە قۆناغی کۆتاییدا شارستانیەتێک دەست دەکات بە هەڵوەشانەوە و یەکگرتوویی خۆی لەدەست دەدات. ئەمە ئەو قۆناغەیە کە شارستانیەتێک بەرەوڕووی هەڕەشە دەرەکی و ناوخۆییەکان دەبێتەوە، هەروەها تووشی هەڵوەشانەوەی کۆمەڵایەتی و کولتووری دەبێت.
بە بڕوای شپنگلەر ئەم قۆناغە حەتمییە و هیچ شارستانیەتێک ناتوانێت لێی دەرباز بێت بەڵام شپنگلەر پێی وا نەبوو کە دابەزینی شارستانیەتێک بە مەرج شتێکی خراپ بێت، بەپێچەوانەوە پێی وابوو کە بەشێکی پێویستی سووڕی ژیانە، و دەتوانێت ببێتە هۆی سەرهەڵدانی شارستانیەتی نوێ.
لە ڕوانگەی ئەوەوە هەر شارستانیەتێک تایبەتە و هەریەکەیان چارەنووسی خۆی هەیە. داکشانی شارستانیەتێک هەلومەرجی سەرهەڵدانی شارستانیەتێکی دیکە دەخوڵقێنێت و ئەم پرۆسەیەش بەشێکی جەوهەری ڕیتمی مێژووە.

فەلسەفەی مێژووی شپنگلەر هەم سەرنجڕاکێشە و هەم مشتومڕی لەسەرە، هەندێکیان ڕەخنەیان لە تێڕوانینی دیاریکراوی ئەو بۆ مێژوو گرتووە، هەندێکی دیکەش ستایشی تێڕوانین و دیدگای ئەویان کردووە. بەڵام بەبێ گوێدانە بۆچوونی مرۆڤ لەسەر بیرۆکەکانی شپێنگلەر، ڕوونە کە فەلسەفەی مێژوو کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر تێگەیشتنمان لە ڕابردوو و ئێستا هەبووە بە دڵنیاییەوە.
فەلسەفەی مێژووی شپنگلەر دەکرێ وەک کاردانەوەیەک لە بەرامبەر باوەڕی ڕۆشنگەری بە پێشکەوتن و ئەو بیرۆکەیەی کە مێژوو بەرەو ئامانجێک یان خاڵێکی کۆتایی دەڕوات. شپنگلەر ئەم بۆچوونەی ڕەتکردەوە و لەبری ئەوە ئاماژەی بەوەدا کە مێژوو خولگەییە و هیچ ئامانجێکی کۆتایی و خاڵی کۆتایی نییە، جگە لەوەش شپنگلەر پێی وابوو هەر شارستانیەتێک سیمایەکی تایبەت یان ڕۆحێکی تایبەتی هەیە، کە لە هونەر و ئەدەب و ئایین و فەلسەفەکەیدا دەردەکەوێت.
ئەو ئەم کارەکتەرەی وەک شتێک دەبینی کە ڕەگێکی قووڵی لە نائاگایی دەستەجەمعی گەلێکدا داکوتاوە و هەستی ناسنامە و ئامانجیان پێدەبەخشێت .

. شپنگلەر ئاماژەی بەوەدا کە دابەزینی شارستانیەتێک تەنیا بابەتی هۆکارە دەرەکییەکانی وەک شەڕ یان داڕمانی ئابووری نییە، بەڵکو لە ئەنجامی لەدەستدانی جەوهەر یان ڕۆحی ناوەوەی شارستانیەتەکەشە. فەلسەفەی مێژووی شپنگلەر نەک تەنها لە بواری مێژوودا بەڵکو لە زانستەکانی تریش وەك” کۆمەڵناسی” و لێکۆڵینەوەی” کولتووری” و تیۆری” سیاسیدا” کاریگەری هەبووە، ئیلهامبەخش بووە بۆ بیرمەندانی وەك “مارتن هایدگەر”و”ژان پۆڵ سارتەر” و “فریدریش نیچە” کە هەموویان لە خەمی مانا و ئاراستەی مێژووی مرۆڤایەتیدا بوون.
یەکێک لە ڕەخنەکانی فەلسەفەی مێژوو شپنگلەر ئەوەیە کە دەتوانرێت وەک پەرەپێدانی جۆرێک لە ڕەشبینی کولتووری یان
فەتالیزم (ڕووداوی مێژوویی نەگۆڕ) سەیر بکرێت. هەندێک بۆچووون هەن کە باسیان لەوە کردووە کە گرنگیدانەکەی شپنگلەر بە تێکشکانی شارستانیەتەکان دەتوانێت ببێتە هۆی هەستکردن بە دەست لەکارکێشانەوە یان نائومێدی. به ڵام خودی شپنگلەر ئەم لێکدانەوەیەی ڕەتکردەوه و پێی وایه که داکشانی شارستانیەتێک لە ڕووی.

جەوهەر و ناوەڕۆکەوە ، شارستانیەت وەکو بوونێکی خراپ بێت و دەتوانێت به شێوەیەکی نوێ و جیاواز له دەڕبڕینی کولتووری به دواوەبێت.
بە گشتی فەلسەفەی مێژوو لای شپنگلەر تیۆرێکی ئاڵۆز و فرەلایەنە کە ئاڵنگاری ئێمە دەکات بۆئەوەی بە قووڵی بیر لە سروشت و مانای مێژووی مرۆڤ بکەینەوە،
بانگهێشتمان دەکات کە ئەو ڕۆڵە لەبەرچاو بگرین کە کولتوور و ناسنامە و چارەنووس لە داڕشتنی ڕەوتی شارستانیەتەکاندا دەیگێڕن، لە کاتێکدا بیرۆکەکانی بەردەوامن لە مشتومڕ و ململانێ، گومانی تێدا نییە کە کارەکانی کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر تێگەیشتنمان لە ڕابردوو و ئێستا هەبووە.
لە کۆتاییدا فەلسەفەی مێژوو شپنگلەر، بیرهێنانەوەیەکی بەهێزە بۆ ناسکی و ڕاگوزەری شارستانیەتەکانی مرۆڤ.
ئەوەمان بیردەخاتەوە کە هەر شارستانیەتێک چارەنووسێکی تایبەتی هەیە و سەرهەڵدان و داکشانی شارستانیەتەکان بەشێکی جەوهەری ڕیتمی مێژوون. ئاڵنگاری ئێمە دەکات کە بیر لە مانا و ئامانجی شارستانیەتی خۆمان بکەینەوە و لە خۆمان بپرسین کە دەمانەوێت چ میراتێک بۆ نەوەکانی داهاتوو بەجێبهێڵین.