داهات ئەیوب ئەحمەد
ئامانجم لە نووسینی ئەم وتارە ئەمەوێت باسێكی گشتی (فرانسیس فۆكۆیاما) (چەمكی كۆتایی مێژوو ) و (رەخنە لە بۆچوونەكانی فۆكۆیاما) بگرم وباسی بكەم، كە فەیلەسوف و ئابووریناسێكی ئەمریكی بوو، بەڵام بە رەچەڵەك یابانی بوو. لە ساڵی ١٩٥٢لە شاری شیكاگۆی ئەمریكا لە دایك بووە، بنەماڵەكەی هەر لە سەرەتای سەدەی بیستەم یابانیان جێهێشتووە و لە ئەمریكا نیشتەجێبوون، فۆكۆیاما بروانامەی دكتۆرای لە زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی (هارڤاردی) ئەمریكی بەدەستهێناوە، كە تێزەكەی دەربارەی هەرەشە و دەستوەردانەكانی یەكێتی سۆڤیەت بوو، لە ناوچەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە ساڵی ١٩٧٩وەك توێژەرێك بووەتە ئەندام لە دامەزراوەی (راند) بۆ لێكۆڵینەوە سیاسییەكان لە زانكۆی شیكاگۆی ئەمریكی.
(چەمكی كۆتایی مێژوو) بۆ یەكەمجار فۆكۆیاما لە ساڵی ١٩٨٩ لە گۆڤاری بەرژەوەندی نیشتیمانی وتارێكی لە ژێر ناوی (ئایا ئەمە كۆتایی مێژووە) بلاوكردەوە.
دواتر ئەم وتارە دەنگدانەوەیەكی زۆری لێكەوتەوە لەناو ئەمریكاو دەرەوەی ئەو وڵاتەش ناوبانگی دەركرد پاشان لە ساڵی ١٩٢٢لە دوو كتێبدا لە ژێرناوی كۆتایی مێژوو و كۆتا مرۆڤ زیاتر پەرەی بە بۆچوونەكانیدا، لە ماوەی هەشتاكانی سەدەی بیستەمدا لە ناوەخۆی ئەمریكا جۆرێك لە گومان و دوو دلی سەری هەڵدابوو سەبارەت بە داهاتووی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، وەك هێزێكی خاوەن هەژموونی جیهانی، پێی وابوو پاشەكشەی ماركسیەت و لەبەر یەك هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەت هۆكارێكە بۆ باسكردن لە كۆتایی مێژوو كۆتایی ململانێی فیكری و ئایدۆلۆژییە، فۆكۆیاما چەمكی كۆتایی مێژوو لە فەیلەسوفی ئەڵمانی (هیگل)وەرگرتووە. لای فۆكۆیاما كۆتایی مێژوو ئەوەیە كە مێژوویەكی جیهانی هاوبەش بێتە كایەوە، كە هی هەموو میللەتان بێت، لەدیدی فۆكۆیاما گرنگترین پەرەسەندنی چارەگی كۆتای سەدەی بیستەم لاوازبوون و رووخانی سیستەمە دیكتاتۆرییەكان بوو، لەوانە نازییەت و فاشییەت وشیوعییەت، بۆیە لەشوێنی ئەوانەدا لیبڕالییەتی دیموكراتی هیوای زۆربەی گەلانی جیهانە، فۆكۆیاما لە بۆچوونەكانیدا سەبارەت بە داهاتووی سیستەمی دیموكراسی ئەو پرسیارە دەكات ئایا ئەو كۆمەڵگایانەی كە دیموكراسییەتیان تێدا سەركەوتووبووە و دەكرێت تا هەتایە ئاوا بە دیموكراسی بمێننەوە؟ دیموكراسییەتی هاوچەرخ رووبەڕووی كۆمەڵێك گیروگرفتی گەورە دەبێتەوە وەك ماددە بێ هۆشكەرەكان، هەژاری و ئاوارەیی، تاوانكاری، وێرانكردنی ژینگە چەندان گرفت و ئاستەنگی دیكە.
(رەخنە لە بۆچوونەكانی فۆكۆیاما) ١- فۆكۆیاما لە خستنەرووی بۆچوونەكانی نەیتوانیوە بێلایانی خۆی بپارێزێێت بە تایبەتی بە ئاشكرای دژایەتی بلۆكی سۆسیالیزمی پێوە دیارە، ئەمەش مێژوونووسێك یا توێژەرێكی فەلسەفەی مێژوو ناگونجێت لە بەرامبەریشدا بە تەواوی لایەنگیری و تەنانەت بە پیرۆز زانینی سیستەمی سەرمایەداری كردووە.
٢- فۆكۆیاما بە تەواوی لایانگیری بۆ سەنتڕالیزمی رۆژئاوای كردووە. پێی وایە دیموكراسیەتی لیبڕالییەتی تاكە رێگەیە بۆ چوونە نێوو مێژووی جیهانیەوە.
٣- لە نووسینەكانیدا فۆكۆیاما باسكردن لە دیاردەی كۆلۆنیالیزمی ئەوروپی لە مێژووی نوێدا فەرامۆش كردووە، كە چەندە كاریگەری لەسەر كۆمەلگا مرۆیەكاندا هەبووە و رەوتی مێژوو لە هەندێ شوێندا گۆریوە.
٤- بە گوێرەی بۆچوونەكانی فۆكۆیاما بە كۆتای مێژوو ململانێی ئایدۆلۆژییە گەورەكان كۆتایی پێدێت، لەگەڵیشدا گرفتە ئابووری سیاسییەكانی جیهانیش بە كۆتایی دێنن، هەموو شێوەكانی مەزهەبی توندڕەوی بیرو باور بەرەو نەمان دەچن، بەڵام ئەمانە راست دەرنەچوون دوای چەند سالێك چەندین جەنگی خوێناوی لە بۆسنە و هەرسك و كۆسۆڤۆ و چەندین شوێنی دیكەی جیهان هەڵگیرسا. لە كۆتایدا وەك لە ڕەخنەكانیشدا ئاماژە بەو لایەنە نەرێنیەی فۆكایاما دراوە كە هەر خوێنەرێك بێت كەمێك شارەزای بێت بێ لایەن نییە لایەنگری تەواو لە نووسینەكەی هەستی پێدەكرێت بەڵام سەرەڕای ئەوەی كە بێلایەن نییە لە ئەنجام گەشتم بەوەی كە ئەو كۆمەڵگایانەی كە كاربە بنەماكانی حكومڕانی دەكەن دیموكراسین دەكرێت بۆ هەتا هەتایە بە دیموكراسییەت بمێنەوە. ئامانجی فۆكۆیاما كۆتایی مێژوو ئەوەیە كە مێژوویەكی جیهانی هاوبەش بێتە كایەوە ، كە هی هەموو میللەتان بێت ئامانجی ڕووخانی سیستەمە دیكتاتۆرییەكان بووە.
