ئیبڕاهیم كاوێس ئیسماعیل
قوتابی زانكۆی سۆران فاكەڵتی پەروەردە زانستە كۆمەڵایەتییەكان قۆناغی دووەم
بەسەرپەرشتی : د.ئەبوبەكر دێوانە باڵەكی
پرۆسەیەكی درێژخایەن و ئاڵۆز بوو كە لە ماوەی چەند سەدەیەكدا پەرەی سەند، و تێكەڵەیەك لە فاكتەرە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانی لەخۆگرتبوو. خەلافەتی عەباسی كە لە ساڵی ٧٥٠ی زایینی دامەزرا و زیاتر لە پێنج سەدە بەردەوام بوو، یەكێك بوو لە دەوڵەتە ئیسلامییە هەرە بەرچاو و كاریگەرەكانی مێژوو، بە دەستكەوتە فیكری و هونەری و زانستییەكانی ناسراوە.
یەكێك لەو هۆكارە سەرەكیانەی كە بووە هۆی دابەزینی دەوڵەتی عەباسی، ناسەقامگیری سیاسی ناوخۆیی بوو. خەلیفەكان ڕووبەڕووی تەحەددای زلهێزە ناوچەییە جیاوازەكان بوونەتەوە، لەوانە سەلجوقەكان و فاتیمیەكان و بویدەكان كە وردە وردە دەسەڵات و دەسەڵاتیان لەناوبرد. هەروەها پارچەپارچەبوونی خەلافەت بۆ دەوڵەتە بچووكەكان توانای پاراستنی بەرەیەكی یەكگرتووی لە بەرامبەر هەڕەشە دەرەكییەكان لاواز كرد.
فاكتەرێكی دیكە كە هۆكاری دابەزینی دەوڵەتی عەباسی بوو، چەقبەستوویی ئابووری بوو. ئابووری خەلافەت بە پلەی یەكەم لەسەر بنەمای كشتوكاڵ بوو، كە بەدەست دابەزینی بەرهەمهێنان و وشكەساڵی بەردەوامەوە دەناڵێنێت، ئەمەش بووە هۆی كەمیی خۆراك و هەڵاوسان. هەروەها سەرهەڵدانی ڕێڕەوی بازرگانی نوێ لە دەریای ناوەڕاست و زەریای هیندیشدا خەلافەتی بەدەر كرد و كاریگەری ئابوورییەكەی زیاتر كەمكردەوە.
هەروەها هۆكارە كۆمەڵایەتییەكان ڕۆڵیان هەبوو لە دابەزینی دەوڵەتی عەباسیدا. زیادبوونی كاریگەری نوخبە ناوخۆییەكان و بڵاوبوونەوەی شوناسە ناوچەییەكان هەستی شوناسێكی یەكگرتووی ئیسلامیی لەناوبرد. ئەمەش بەهۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوە ئایینی و فەلسەفییە نوێیەكان، لەوانە شیعە و سۆفیگەری، كە تەحەدای دەسەڵاتی خەلیفەكانیان دەكرد، خراپتر بوو.
دواجار لەشكركێشی مەغۆلەكان بۆ سەر دەوڵەتی عەباسی لە سەدەی ١٣دا گورزێكی وێرانكەری لە خەلافەت دا و بووە هۆی دەركردنی بەغدا و لەسێدارەدانی خەلیفە. هەرچەندە خەلافەت بۆ چەند سەدەیەكی تر بە شێوەیەكی كەمبووەوە بەردەوام بوو، بەڵام لەشكركێشی مەغۆلەكان كۆتایی هاتنی كاریگەرییە سیاسی و كولتوورییەكانی لە جیهانی ئیسلامیدا بوو.
بە كورتی، ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی، دەرئەنجامی تێكەڵەیەك لە هۆكارەكان بوو، لەوانە ناسەقامگیری سیاسی، چەقبەستوویی ئابووری، پارچەپارچەبوونی كۆمەڵایەتی و لەشكركێشی دەرەكی. ئەم فاكتەرانە وردە وردە دەسەڵات و دەسەڵاتی خەلافەتیان لاواز كرد و دواجار داڕمانی خەلافەتی لێكەوتەوە.
هۆكارەكانی ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی
وەك لەسەرەوە باسمان كرد، ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی، پرۆسەیەكی ئاڵۆز بوو كە تێكەڵەیەك لە فاكتەری سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و كولتووری لەخۆگرتبوو. هەندێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی دابەزین و داڕمانی دەوڵەتی عەباسی بریتین لە:
ناسەقامگیری سیاسی: ناسەقامگیری سیاسی هۆكارێكی بەرچاو بوو بۆ دابەزینی دەوڵەتی عەباسی. خەلیفەكان ڕووبەڕووی تەحەددای زلهێزە ناوچەییە جیاوازەكان بوونەتەوە، لەوانە سەلجوقەكان و فاتیمیەكان و بویدەكان كە وردە وردە دەسەڵات و دەسەڵاتیان لەناوبرد. هەروەها پارچەپارچەبوونی خەلافەت بۆ دەوڵەتە بچووكەكان توانای پاراستنی بەرەیەكی یەكگرتووی لە بەرامبەر هەڕەشە دەرەكییەكان لاواز كرد.
چەقبەستوویی ئابووری: چەقبەستوویی ئابووری هۆكارێكی دیكە بوو كە بەشداربوو لە دابەزینی دەوڵەتی عەباسی. ئابووری خەلافەت بە پلەی یەكەم لەسەر بنەمای كشتوكاڵ بوو، كە بەدەست دابەزینی بەرهەمهێنان و وشكەساڵی بەردەوامەوە دەناڵێنێت، ئەمەش بووە هۆی كەمیی خۆراك و هەڵاوسان. هەروەها سەرهەڵدانی ڕێڕەوی بازرگانی نوێ لە دەریای ناوەڕاست و زەریای هیندیشدا خەلافەتی بەدەر كرد و كاریگەری ئابوورییەكەی زیاتر كەمكردەوە.
پارچە پارچەبوونی كۆمەڵایەتی: پارچە پارچەبوونی كۆمەڵایەتی پەیكەری كۆمەڵایەتی دەوڵەتی عەباسی لاواز كرد و یەكگرتوویی كۆمەڵایەتی كەم كردەوە. زیادبوونی كاریگەری نوخبە ناوخۆییەكان و بڵاوبوونەوەی شوناسە ناوچەییەكان هەستی شوناسێكی یەكگرتووی ئیسلامیی لەناوبرد. ئەمەش بەهۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوە ئایینی و فەلسەفییە نوێیەكان، لەوانە شیعە و سۆفیگەری، كە تەحەدای دەسەڵاتی خەلیفەكانیان دەكرد، خراپتر بوو.
خراپبوونی كولتووری: خراپبوونی كولتووریش بەشدار بوو لە ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی. خەلافەت بە دەستكەوتە فیكری و هونەری و زانستییەكانی ناسرابوو، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات ئەو دەستكەوتانە دابەزینیان بەخۆوە بینی. پاڵپشتی خەلیفەكان بۆ هونەر و زانستەكان كەم بووەوە و بڵاوبوونەوەی هەڵوێستە ئایینییە كۆنەپەرستەكان ڕێگری لە گەشەسەندنی فیكری و هونەری كرد.
لەشكركێشی دەرەكی: لەشكركێشی مەغۆلەكان بۆ سەر دەوڵەتی عەباسی لە سەدەی ١٣دا گورزێكی بەرچاو بوو لە خەلافەت، كە بووە هۆی دەركردنی بەغدا و لەسێدارەدانی خەلیفە. لەشكركێشی مەغۆلەكان كۆتایی هاتنی كاریگەری سیاسی و كولتووری خەلافەت بوو لە جیهانی ئیسلامیدا.
شایانی باسە كە هۆكارەكانی ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی پەیوەندیدار و ئاڵۆز بوون و سروشتی وردی كاریگەرییەكانیان لەسەر دابەزینی خەلافەت ڕەنگە جێگەی مشتومڕی مێژوونووسان بێت.
