ن / أسلام حسين نعمان
كوردستان كە خاكێكە لە سەرانسەری توركیا و ئێران و عێراق و سوریای سەردەمدا درێژ دەبێتەوە، چەندین سەدە ماڵی كورد بووە. لە سەردەمی دەوڵەتی عەباسیدا كە لە ساڵانی ٧٥٠ تا ١٢٥٨ی زایینی بەسەر ئیمپراتۆریەتێكی بەرفراواندا حوكمڕانی دەكرد، ڕۆڵی كورد و كوردستان لە داڕشتنی دیمەنی سیاسی و كولتووری ناوچەكەدا بەرچاو بوو. لەم نووسینەدا بەدواداچوون بۆ ڕۆڵی كورد و كوردستان دەكەین لە سەردەمی عەباسیدا، لەوانەش بەشداریكردنیان لە سیاسەت و ڕۆشنبیری و سەربازیدا. شانشینی عەباسی لە ساڵی ٧٥٠ی زایینی سەریهەڵدا، دوای ڕووخانی شانشینی ئومەوی. عەباسیەكان رەچەلەكی خۆیان دەگەرێننەوە بۆ عەباسی مامی پێغەمبەر محەمەدەوە و هەوڵیان دەدا خەلافەتێكی نوێ دابمەزرێنن كە لەسەر بنەمای دادپەروەری و یەكسانی بێت. دەوڵەتی عەباسی تایبەتمەند بوو بە حكومەتێكی ناوەندی بەهێز، كە خەلیفە سەرۆكایەتی دەكرد، كە بە سەركردەی ڕۆحی و سیاسی جیهانی موسڵمانان دادەنرا.
كورد ڕۆڵێكی بەرچاوی هەبوو لە داڕشتنی سیاسەتی دەوڵەتی عەباسیدا. زۆرێك لە سەركردە كوردەكان لە ساڵانی سەرەتای بنەماڵەی عەباسیدا بە ناوبانگ بوونە، لەوانە ئەبو موسلیم ئەلخورسانی كە ڕۆڵێكی چارەنووسساز لە شۆڕشی عەباسیدا هەبوو. ئەبو موسلیم ژەنەراڵێك بوو كە سەركردایەتی سوپای عەباسی دەكرد لە دژی هێزەكانی ئومەوی و هاوكار بوو بۆ دامەزراندنی خەلافەتی عەباسی. دواتر لەلایەن خەلیفەی عەباسی مەنسورەوە تیرۆر كرا، كە ترسی لە پەرەسەندنی دەسەڵات و كاریگەرییەكانی هەبوو. یەكێكی دیكە لە سەركردە دیارەكانی كورد لە سەردەمی عەباسیدا حەسەن ئەلئتروش بوو كە بزووتنەوەی ئوتروشی دامەزراند، كە هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی دەدا. حەسەن ئەلئتروش بە لێهاتوویی سەربازیی خۆی ناسرابوو و پێش ئەوەی لە ساڵی ٨٠٦ی زایینیدا لە لایەن سوپای عەباسیەكانەوە شكستی پێ بێنێت، توانی بەشێك لە ئێران و عێراق كۆنترۆڵ بكات. هەروەها كورد بەشدارییەكی بەرچاوی لە ژیانی فەرهەنگی دەوڵەتی عەباسیدا كرد. شاعیران و زانایان و فەیلەسوفانی كورد ڕۆڵێكی گرنگیان لە گەشەسەندنی فیكری و كولتووری ئیمپراتۆریەتدا بینی. یەكێك لە شاعیرە بەناوبانگەكانی كورد لە سەردەمی عەباسیدا، بابان عەلی بوو كە لە شاری موسڵ لە دایكبووە .
هەروەها زانایانی كورد بەشدارییەكی بەرچاویان لە بوارەكانی بیركاری، فەلەكناسی پزیشكیدا كرد. یەكێك لە ناسراوترین زانایانی كورد لە سەردەمی عەباسیدا ئەبو وەفا البوزجانی بوو كە لە شاری بزجان لەدایك بووە و بەشدارییەكی بەرچاوی لە بوارەكانی بیركاری و فەلەكناسیدا كردووە. ئەو بە كارەكانی لەسەر سێگۆشەی گۆیی و پەرەپێدانی ئەركەكانی سینوس و كۆساین ناسراوە. هەروەها كورد ڕۆڵێكی چارەنووسساز لە سەربازی عەباسیدا هەبوو. زۆرێك لە عەشیرەتە كوردەكان لە سوپای عەباسیدا خزمەتیان كردووە و بە ئازایەتی و لێهاتوویی شەڕكردن ناسراو بوون. یەكێك لە ژەنەراڵە كوردە بەناوبانگەكانی سەردەمی عەباسیەكان ئەحمەدی كوڕی تولون بوو كە لەلایەن خەلیفەی عەباسی مەئمون وەك والی میسر دەستنیشانكرا. ئەحمەدی كوڕی تولون توانی ئامادەیییەكی سەربازی بەهێز لە میسر دابمەزرێنێت و بنەماڵەی تولونیدی دامەزراند، كە لە ساڵی ٨٦٨ تا ٩٠٥ی زایینی فەرمانڕەوایی میسر و بەشێك لە سوریای كرد.
بەڵام پەیوەندی نێوان دەوڵەتی عەباسی و كورد هەمیشە هاوئاهەنگ نەبووە. عەباسیەكان زۆرجار ڕووبەڕووی یاخیبوون و ڕاپەڕین لە عەشیرەتە كوردەكان دەبوونەوە، كە داوای ئۆتۆنۆمی و سەربەخۆیی زیاتریان لە حكوومەتی ناوەندی دەكرد. بزووتنەوەی ئەتروش كە لەلایەن حەسەن ئەتروشەوە دامەزرا، یەكێك لەو یاخیبوونانە بوو كە هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی دەدا. دەوڵەتی عەباسی لە كۆتاییدا توانی ئەو یاخیبوونانە سەركوت بكات، بەڵام گرژیی نێوان كورد و حكومەتی ناوەندی هەروا بەردەوام بوو. ڕۆڵی كورد و كوردستان لە سەردەمی عەباسیدا بەرچاو بوو لە داڕشتنی دیمەنی سیاسی و ڕۆشنبیری و سەربازی ناوچەكە. سەركردەكانی كورد ڕۆڵێكی گرنگیان لە سیاسەتی دەوڵەتی عەباسیدا هەبوو، هاوكات شاعیران و زانایان و فەیلەسوفانی كورد بەشدارییەكی بەرچاویان لە ژیانی كولتووری ئیمپراتۆریەتەكەدا بینی.
