رێباز سەهاب سەعید، قوتابی قۆناغی سێییەمی زانستەکۆمەڵایەتییەکانی فاکەڵتی پەروەردەی زانکۆی سۆران
دۆزی كورد بۆ بەدەست هێنانی مافەكانی لەدامەزراندنی كۆماری توركیا تاساڵی ١٩٨٠
بارو دۆخی جەنگی یەكەمی جیهان(١٩١٤ـــ ١٩٨١) كەكاریگەری هەبوو لەسەر دەوڵەتی عوسمانی رێخۆشكەر بوو بۆ كورد تاكوو لەبەدیهێنانی مافەنەتەوەیەكان نزیك بێتەوە، هاوکات كۆمەڵەو رێکخراوە كوردییەكان لەپێناو بەدی هێنانی مافەكانی گەلی كورددا كەوتنە چالاكی دیارترین ئەو رێکخراوانەش بریتی بوون لەكۆمەڵەی سەربەخۆی كوردستان و كۆمەڵەی تەعالی كوردستان و كۆمەڵەی تەشكیلاتی كە ئەو كۆمەڵانە هەمیشە هەوڵەكانیان بەردەوام بو لەپێناو مافەكانی گەلی كورد تادوای بەستنی كۆنگرەی ئاشتی پاریس (١٩١٩) ئەم ڕێکخراوانە (جەنەرال شەریف پاشا)یان راسپارد كەنوێنەرایەتی داخوازییەكانی گەلی كورد بكات بۆئەوەی لەدەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی ڕزگاری بێت و مافە نەتەوەیەكانی خۆی بەدەست بهێنێ، ئەنجامی ئەو كۆنگرەیە پەیمان نامەیەك بوو كەلە ١٠ ئابی ١٩٢٠ لەنێوان هاوپەیمانان و دەوڵەتی عوسمانیدا مۆركرا بەناوی (پەیمانی سێڤر) بەندەكانی(٦٢،٦٣،٦٤)ی ئەم پەیمان نامەیە تایبەت بەكورد ئەمە یەكەمین بەڵگەنامەی نێو دەوڵەتییەكەدان بەهەندێك لەمافەكانی كورددا دەنێ. دوای داگیركردنی دەوڵەتی عوسمانی لەلایەن وڵاتە هاوپەیمانیەكان، لەساڵی١٩١٩ بزوتنەوەی كەمالی بەناوی مستەفا كەمال سەری هەڵدا زۆربەی خاكی توركیای گرتەوە كوردیش پشتیوانی لەخەباتی كەمالیەكانكرد بەمەبەستی بەدیهێنانی سەربەخۆی گەلی كورد، بەژداریانكرد دوای گێرانەوەی بەشێكی زۆری خاكی تورك دواتریش گۆنگرەی سێواس كەلەئەیلولی ١٩١٩بەسترا، كەمالییەكان خۆیان لە مافینەتەوەكان بەتایبەتی گەلی كوردلادا بڕیارەكانی هەردوو كۆنگرە بونە بنچینە یەك بۆ (پەیمانی نەتەوەی) كورد كەبەژداری لەجەنگی رزگاری توركیاكرد، بەئامانجەی بەڵێنەكەی مستەفاكەمال وەك برا لەگەل توركەكان بژین دەیان گەینێتە بەمافەكانی خۆیان، بەڵام دوای سێ مانگ لەسەركەوتنیان لەیەكی كانوونی ١٩٢٢ مستەفاكەمال لەبەردەم ئەنجومەنی نشتیمانی گەورەی توركیا ووتی ئەودەوڵەتەی ئێستا لەپێكەوە نانی بوینەوە دەوڵەتی توركە ئەوش بووە هۆكاری پەرپابونی ڕاپەرینی سالی ١٩٢٥ بەسەرۆكایوتی شێخ سەعیدی پیران
بەرگری كردنی گەلی كورد لەپێناو گەیشتن بەمافەكان لەساڵی ١٩٢٧ رێکخراوی نەتەوایەتیە كوردییەكان لەكۆمەڵەی خۆی بوون یەكیان گرت كە لەكوردەكانی دەرەوەی وڵات پێكهاتبوون، لەساڵی ١٩٢٧ ئەم كۆنگرەیە یەكەم كۆنگرەی خۆی لە هاوینەهەواری بەحەمدوون لە لوبنان بەست خۆی بوو هەوڵی دەدا هەموو هێزەكوردە پەرتوبڵاوەكان رێكبخاتەوە سەرپەرشتی ڕاپەرینی ئاگری (١٩٢٧ـــ ١٩٣٠)كرد بۆئەم مەبەستەش جەنەرال (ئیحسان نوری پاشا) ی وەك نوێنەری خۆی دەست نیشانكردئەمەش حكومەتی توركیای ناچاركرد كەهێزێكی گەورە بنێرێت بۆ ئەوەی بەرنگاری ببێتەوە دوای مانگێك شەركردن ئەم هێزە توركییە شكستی هێنا نەیتوانی بەسەر هێزە كوردیەكە سەربكەوێت، دوای ئەوە هەوڵی كوردەكان بەردەوام بوو لە داواكردنی مافەكانیان تاكوو لەساڵی ١٩٦٦ یەكەمین ڕۆژنامەی سۆسیالیستی كورد لەئەنقەرە بەناوی ڕێبازی نوێ دەركرا كە (محمدعلی ئەرسلان) بەڕێوبەری نوسینی بوو لە ٢٤ تشرینی یەكەم ١٩٨٩ ،هەروەها كۆنگرەیەك لەواشنتۆن بەسترا كەئەمریكا سەرپەرشتی دەكرد كە داوای دان پێدانانین بەزمانی كوردی و پارێزگاری لەكلتوور و بوونی نەتەوەی كوردیان لەتوركیا كرد.”
