كودەتای ساڵی ١٩٨٠ز لە تووركیا

نوسینی: ئەحمەد مصطفی
بێگومان ئەو دۆخی سیاسی و كۆمەلایەتی و ئابووری وڵاتی توركیای تێدابوو بەر لە ساڵی ١٩٨٠ز لە كێشەی زۆر دابوو بەردەوامیش روو لە خراپی كرد بێگومان كۆمەلە هۆكارێك وایكرد سووپا دووبارە كودەتا بكاتەوە دۆخی وڵات چاك بكاتەوە ئەو هۆكارانە ئەمانەن :

١ـ سیاسی

دۆخی سیاسی تووركیا لە ساڵانی حەفتاكان دا زۆر ناجێگیری و ناسەقامگیر بوو دەبین لەماوەی ١٠ ساڵ دا ١٢ كابینە حكومەت دامەزراوە ئەوە بۆمان دەرخات لەو ماوەیەدا باری سیاسی ناجیگیر بوو جگەلەوەش ملمڵانی نێوان پارتە سیاسییەكان زۆر بە قولی چوو ناوە ئەوپارتەی لەسەر كورسی دەسەلات با یان باڵا بوو كەوتە كپكردنەوەی پارتەكانی تر جگە لەمانەش یەكێك لە سیماكان لەم سەردەمە دەركەوت ئەویش تیرۆری سیاسی لە كۆتایی حەفتاكان گەیشتە لوتكە بەتایبەت سالی ١٩٨٠ز بەپێ ئامارەكان تیرۆری سیاسی بە ٢٠ بۆ ٣٠ كەس لە رۆژێكدا خەملاێنراوە جگە لەوانەش خۆپێشاندانی بەردەوام هاولاتیان داوای چاك كردنی دۆخی ئابووری و كۆمەلایەتیام دەكرد زۆربەی ئەو پارتانەی دەستیان لەو خۆپێشاندانانە هەبوو وە بەشدار بوون كە دژی پارتی دەسەلاتدارەكان دەوەستانەوە .

٢ـ ئابووری

دۆخی ئابووری وڵاتی توركیا
لەسەرەتای حەفتاكانەوە تا كۆتاییەكانی دۆخی توركیا تا دەهات خراپتر دەبوو رێژەی گەشەی ئابووری لەسەرەتای حەفتاكان (سەدا ٨ )بوو بەڵام لە كۆتایییەكانی حەفتاكان دابەزی بۆ سەدا (١،٧ ) هەروەها رێژەی بێكاری گەیشتە لە (سەدا ٢٠ ) و رێژەی هەڵاوسانیش گەیشتە لە (سەدا ٨٠ ) بەشێوەیەكی گشتی لەسەرەتا ساڵی ١٩٨٠ ز دا ئابووری وڵاتی توركیا لە دۆخێكی زۆر مەترسیداردا بووە هەروەهاش لیرەش بەهای خۆی بەتەواوی لەدەست داوە ئابووریناسان و مێژوونووسان دەڵێن توركیا لە دۆخێك دەژیا تەنها لە جەنگی جیهانی دووەمدا ئەم دۆخەی بەخۆیەوە بینی بوو .

٣ـ كۆمەڵایەتی

دۆخی كۆمەڵایەتی تووركیا بەر لە كودەتاكە لە دۆخێكی خراپ دا بوو كاریگەری خراپیش بەسەر وڵاتەوە هەبوو بەتایبەت ئەوكێشانەی :

١. كۆچی بە لێشاو لە گوندەكانەوە بۆ شارەكان كە بەدوایی پارویەكی ناندا دەگەڕان ئەم دیاردەیە لە حەفتاكان گەیشتە لوتكە لەماوەی ساڵێك رێژەی كۆچەری بۆ شارەكان بۆ نزیكەی (٥٠٠) هەزار كەس دەبوو .

٢. كێشەی كۆچكردن بۆ شارەكان كێشەیەكی نوێ درووست بوو ئەویش زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی گەرەكە هەژارەكان و زۆربوونی رووداوی توندو تیژی .

٣. بەرزبوونەوەی رێژەی بێكاری لە شارەكاندا .

٤. بەهۆی زیادبوونی دانیشتوان حكومەت نەی دەتوانی خزمەت گوازەرە سەرەتاییەكانیش دابین بكات .

٥ ـ كێشەی كورد

كوردەكان بەردەوام لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە دژایەتی دەكران چەند هەنگاو دژی كوردیان پەیرەو دەكرد ئەمەش ئالۆزی لە نێوان كورد و توركەكان لێ كەوتەوە .

6ـ دۆخی دەرەوە

لە رووی دۆخی دەرەوە كاریگەری و رۆلی وڵاتی ئەمریكا وڵاتانی ناتۆ و رۆژئاوا لەم كودەتایە بەدی دەكرێت چونكە توركیا ناوچەیەكی گرنگ وستراتیژییە بۆ ئەمریكا و رۆژئاوا جگە لەوەی گۆرانكاری روویدابوو وەكو داگیركردنی وڵاتی ئەفغانستان لە لایەن یەكێتی سۆڤیەت و شۆرشی ئیسلامی لە ئێران بەتەواوی ترسی لە ئەمریكا و وڵاتانی رۆژئاوا لێ نیشت چونكە مەترسی كەوتە سەر بەرژوەندییەكان و خەریك بوو توركیاش لەدەست بدەن، لەبەر ئەوەی دەستی یەكێتی سۆڤیەت تێدا بوو لەو گۆڕانكارییانەی لە توركیا روودەدا بۆیە ئەمریكا بەپەلە خۆیان لەگەل بەرپرسە سەربازییەكان و دەزگای هەواڵگری هەردوو لادا پیلانی دانا بۆ ئەوەی دۆخی توركیا باشتر بكەن و لەو دۆخە رزگار بكەن .

روودانی كودەتاكە :

دوای ئەوە دۆخی توركیا زۆر خراپ و تێكچوو بوو حكومەت جلەوی دۆخەكەی لەدەست داوە بۆیە دووبارە سووپا دەستیان بە دەست تێوەردان كرد و ئەو كات (جەنەراڵ كەنعان ئەفرین ) سەرۆك ئەركانی گشتی سووپای تووركیا بوو بەفەرمی سەردانی بەغداد كرد لەگەڵ بەرپرسانی ئەمریكا و هەردوو دەزگای هەوالگیری كۆبوونەوە بۆ ئەوەی هەوڵی سازدانی كودەتایەكی سەربازی رێك بخەن بۆیە دوای خراپ تر بوونی دۆخی سیاسی وڵات و سەرۆك ئەركانی گشتی سووپا كەنعان ئاگادارییەكی دەست نووس رەوانە سەرجەم پارتە سیاسییەكان كرد كە بەخێرای ئەو دۆخە نالەبارە چارسەر بكەن ئەمەش ئاگادارییەك بۆ راگەیاندنی تەداخلی سووپا لەم دۆخە دا بەڵام دۆخەكە هیچ نەگۆڕا خراپتریش بوو بەتایبەت كاتێك هێشتا هیچ سەرۆك كۆمارێكی نوێ هەڵنەبژێردرابوو، بۆیە پلە بەرزەكانی سووپا چونە ماڵی كەنعان ئەفرین و وادەی كودەتای سەربازییان دیاری كرد لە كاتژمێر (٤:١٥) بەیانی رۆژی هەینی لە ١٢ ئەیلولی ساڵی ١٩٨٠ز بە سەرۆكایەتی كەنعان ئەفرین كودەتاكە ئەنجام درا كۆتایی بە حكومەتی سلێمان دیمیرێل هات .

گۆڕانكارییەكان دوایی كودەتاكە

لەدوای كودەتاكە كۆمەڵێك گۆڕانكاری روویدا لەوانە :

١. هەڵوەشاندنەوەی هەردوو ئەنجوومەنی پیران و نوێنەران .

٢. راگرتنی چاڵاكی سیاسی و پارتە سیاسیەكان .

٣. راگرتنی سەندیكای كرێكاران .

٤. دەستگیركردنی سەرجەم سەركردە پارتە سیاسییەكان .

٥. لیژنەیەكی راوێژكاری بە سەرۆكایەری سەعدی ئیرماك راسپێدرا كە دەسووری نوێ و تازە دابنێن .

٦. پاراستنی پرەسنیپەكانی ئەتاتورك كە سەركردەكانی سووپا خۆی بە پارێزەری دەزانی .

٧. بەهۆی ئەوەی دیسان سووپا نكۆلی لە بوونی كورد كرد هەنگاوەكان زیاتر كرد و توندتر كرد ئەمەش وای كرد ملمڵانێكی نوێ چەكداری دەستی پێكرد لەناو كوردان دژی حكومەتی توركیا .

ئەنجامی كودەتاكە

كۆمەلێك ئەنجامی لێ كەوتەوە وەكو ئەمانەی خوارەوە :

١.بەهۆی ملمڵانێ پارتە سیاسەكان وای كردبوو وڵات بەردەوام لە قەیران دا بێ .

٢.توركیا كەوتبوو نێوان دووجەمسەرەوە كە دەستیان لە كاروباری ولاتەكە وەردەدا تا بەلای خۆیان دا رابكێشن ئەوانیش یەكێتی سۆڤیەت و ئەمریكا بوو .

٣.دەركەوتنی چەندین رەوتی ئیسلامی نوێ .

٤.پرسی كورد یەكێك بوو لە كێشە سەرەكییەكان چونكە لەدوای كودەتاكە خەباتی چەكداری كورد دژی حكومەت دەست پێ دەكا .

٥.گۆرینی دەستووری چونكە ئەو دەستوور زۆر وای كرد پارتە سیاسییەكان دژی یەك بن شەری یەك بكەن وای كرد دەستوورەكە بگۆرن .