بەرزی نجم الدین عەوڵا
بەشی زانستەكۆمەڵایەتییەكان
قۆناغی سێیەم
گروپ : (B)
لە ٦ی تشرینی یەكەمی ١٩٢٣ هێزەكانی توركیا چونە نێو ئەستەنموڵەوە ئەنجومەنی گەورەی نیشتیمانی یاسایەكی تازەی دەركرد، تایبەت بوو بەوەی كەشاری ئەنقەڕە ببێتە پایتەختی فەرمی توركیا لەجیاتی ئەستەمبوڵ كە چەندین یاداشتی عوسمانی لەخۆ گرتبوو. لە ٢٩ی تشرینی یەكەمی ساڵی ١٩٢٠ ئەنجومەنی گەورەی نیشتیمانی دانیشتنێكی گەورەی ساز كرد و كۆماری توركیای ڕاگەیاند ، لەسعات هەشت و نیوی ئێوارەی هەمان ڕۆژ مستەفا كەمال بەیەكەمین سەرۆك كۆمار هەڵبژێردرا ، بۆ ڕۆژی دواتر مستەفا كەمال و هاوڕێكەی لەخەباتی چەكداریدا عیسمەت پاشا ڕاسپێردران بۆ پێكهێنانی یەكەم وەزارەت لەسەردەمی كۆماریدا لە پاڵ عیسمەت پاشا پۆستی وەزارەتی دەرەوەی وەرگرت ، ئەحمەد فەرید بەگ بۆ ناوخۆ و سەید بەگ بۆ داد وكازم پاشا بۆ موختار بۆ كاروباری گشتی و حەسەن حوسنی بەگ بۆ بازرگانی ، ڕەفیق بەگ بۆ تەندروستی.
لە ٣ی ئاداری ١٩٢٤ ئەنجومەنی گەورەی نیشتیمانی كۆبووە بۆ بڕیاری هەڵوەشانەوەی خەلافەتی دەركرد و خەلیفە عبدولمجید ئەفەندی كوڕی سوڵتان عزیز كە لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢ بەخەلیفە دامەزرابو لەشاری نیس ی فەڕەنسا دورخرایەوە. ئەم خەلیفە لەلایەن ئەنجومەكەی پێشتر دانرابوو دوای هەڵاتنی سوڵتان محمد و وەحیدەدین (محمد شەم) و پلەی خەلیفەی موسڵمانان خزمەتكاری هەردوو مزگەوتە پیرۆزەكەی پێ بەخشیبوو ، بەم شێوەیە دوو فاقێتی حوكم لە توركیا كۆتای هات.
حكوومەتی ئەنقەڕەش بوو بەتاكە حكوومەت لە ٢٠ی نیسانی ١٩٢٤دەستوری تازە دەرچوو خۆی لە ١٠٥ مادە دەبینیەوە تاڕادەیەك زۆر لەشێوەی دەستورەكانی لیبڕالی سەدەی نۆزدەهەم دابوو نیازپاكی بەڕێگای تازەگەری تێدا بەرجەستەكرابوو ، ئەم دەستورە دوپاتی كردەوە كە دەسەڵاتی باڵای كەلە ئەنجومەنی نیشتیمانی (پەڕلەمان) دایە هەردوو دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردن لەمادەكانی (٣ و٤و٥)كۆدەكاتەوە ئەنجومەنی نیشتیمانی ڕاستەوخۆ دەسەڵاتی یاسا دانان مادەی ٥بەدی دێنێ بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێكردن لەڕێگای سەرۆك كۆمارەوە دەبێ و ئەنجومەنی وەزیرانیش مادەی ٧ی دەستوری ١٩٢٤بەشێوەیەكی یاسایی بۆ دەوڵەتی تازەی توركیا دەست نیشانكرد تەرزێكی دیموكراسی لیبڕالی ڕۆژئاوایی گرتەبەر بەشێوەیەكی ڕێك وپێك بەڕێوەچوو ، كەڕەچاوی دەسەڵاتی گەورەی دەزگای جێبەجێكردنی حوكمەت بكات و دەسەڵاتی ڕاستەقینەیی ئەنجومەنی نیشتیمانی بچەسپێنێ كەبۆی هەیە یاساكان هەموار بكات یان لێكیان بكاتەوە و هەڵیانبوەشێنێتەوە ، ڕێكەوتنامەی هاوپەیمانی لەگەڵ وڵاتانی دیكە مۆر بكات ، هەروەها مافی هەیە شەڕ ڕابگەینێ و وردبینی بكات لە یاساكانی ئامادەكراو لەلایەن لیژنەی تایبەت .
سەبارەت بە بودجەی دەوڵەت وەسەبارەت بە دەسەڵاتەكانی سەرۆك كۆمار بەپێی دەستورەكە بەئاشكرا و ڕوون دیاریكرابون ، وێڕای ئەوەش مستەفا كەمال زۆر جار سنوری خۆی دەبەزاند بەڵام لەڕاستیدا هەرگیز هەوڵی نەدەدا هیچ دەقێكی دەستورەكە هاورا بكات لەگەڵ پێویستیەكانی كاركردنیدا بگونجێ.
