شلێر حەسەن سالح
قوتابی قۆناغی سێیەمی بەشی زانستە كۆمەڵایەتییەكانی فاكەڵتی پەروەردەی زانكۆی سۆران
ڕەگەزپەرستی یاخود نەژادپەرستی ئەم دەستەواژە و چەمكە بەدرێژایی مێژوو تا ئێستاشی لەگەڵدابێت بەشێك و بنچینەیەك بوو لەشێوازی كۆمەڵگەیی و سروشتی زۆربەی زۆری مرۆڤایەتی، بۆ سەردەمە زووەكان و ئیمپڕاتۆریە كۆلۆنیالیزمیەكان دەگەڕێتەوە، دەكرێ بوترێ كە بیرۆكە و عەقڵیەتێكی خۆبەزلزانییە بەسەر ڕەگەز و نەژاد و ئایدیا جیاوازەكانی تر و خۆ جیاكردنەوە و خۆ دانان بە پلەی باڵا و مەزنتر.
مستەفا كەمال ئەتاتورك لە ساڵی 1921 لە ئەنقەڕە حكومەتی هەرێمی ئەنقەڕەی ڕاگەیاند، پاشان لە ساڵی 1923 لە جیهاندا بە تەواوی كۆتایی بە دەسەڵاتی عوسمانییەكان هات، لە مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی 1923 كۆماری توركیای ڕاگەیاند، ئەنقەڕەی وەكوو پایتەختەكەی هەڵبژارد و خۆیشی وەكوو یەكەمین سەركۆماری توركیا دەسبەكاربوو، لەو پۆستە مایەوە تاكوو مردنی لە ساڵی 1938.توانی گۆڕانكاری ریشەیی لە تەواوی سیاسەت و بەرێوەبردنی دەوڵەتدا بكات بۆ ئەمەش لە دەركردنی یاسا و دەستوری نوێ و گۆرانكاری لە پەروردە و خوێندن دا كرد لە پێناو بە هاوچەرخ كردنی توركیا و گونجاندنی لەگەڵ سیستەمی ڕۆژئاوایدا بناغەی نەتەوەپەرستی لەسەر دەستی مستەفا كەمال بووە چونكە هەوڵیداوە پڕۆسەی بە تورك كردن دەست پێ بكات و توركیا بكات بە دەوڵەتێكی یەك نەتەوەی بێ ئەوەی ڕەچاوی كەمینەكانی توركیا بكات لە نمونەی ئەم نەتەوانەش كورد و ئەرمەن و چەندان نەتەوەی تر هەروەها دەستی كرد بە لەناوبردنی مافی ئازادی ڕادەربڕین و پەیڕەوكردنی دەسەڵاتی تاك حزبی و دانانی بنەمای كەمالیزمی هەروەها رێگرتن لە قسەكردن و نوسین بە زمانێكی تر جگە لە زمانی توركی لە ساڵی ١٩٢٨ دەستیكرد بە لادانی پیتی عەرەبی و پیتی لاتینی كرد بە ئەلف و بێی زمانی توركی.
جگە لەمە مستەفا كەمال ئەتاتورك هەستا بە نوسینەوەی مێژوو لە ساڵی ١٩٣٤ ڕێكخراوێكی دانا بە ناوی كۆرۆمۆ بۆ ئەوەی دان بنێت بە سەروەری و رەسەنی توركەكان لە ئەنادۆڵ و جیاكردنەوەی دەوڵەتی توركیا لە دەوڵەتی عوسمانی.
كەسایەتی مستەفا كەمال لەناو بەشێك لە توركیا كەسایەتیەكی كارێزما و كاریگەری پێشەنگی هاوچەرخی توركیا دادەنرێت لەكاتێكدا لەلای بەشێكی وایە كە دژی ئاین و كلتوری توركی بوەو پێشكەوتنی وڵاتی پەیوەست كردووە بە ڕووبەڕو بونەوەو وازهێنان لە ئاین و مێژووی وڵاتی توركیای بەلارێدا بردوە.
مستەفا كەمال كۆچی دوایكرد بەڵام بە درێژایی مێژوو ئێستاشی لەگەڵ دابێت سیاسەت و بیر و فكرەی ئەو هەر ماوە و نەوە لەدوای نەوە ڕادەستی یەكتری دەكەن و بەكاری دەهێنن لە دژی كورد، گەلی تورك لەسەر بناغەی نەتەوە پەرستی پەروەردە بووە سیاسەتی دوژمنایەتی نێوان گەلی تورك و گەلی كورد زەقكردۆتەوە، ئەم سیاسەتەی توركیا لەلایەن تورك و كوردیش ڕەخنەی لێ دەگیرێ.
سەبارەت بە سیاسەتی و ئیدارەی توركیا لە سەردەمی ئەردۆغانیش هەمان سیاسەتی مستەفا كەمال ئەتاتورك بەردەوامە بەڵام زیاتر بەشێوەی ناڕاستەوخۆ چونكە بینراوە كە چەندین جار لەسەر حسابی گەلە كەمینە و زۆرینەكانیش بەرژەوەندی ئابوری خۆی بردۆتە پێشەوە و دان بە هەبوون و مافی گەلەكانی تر دانانێن.
تورك چەندە زوو خۆی لە كۆت و بەندی ڕەگەزپەرستی ئازاد بكات ئەوەندە كەشوهەوای لە كاروانی ئەمڕۆی جیهاندا باشتر دەبێ بەدەست هێنانی ئەم ئازدیە دەرچون لەو بیرو باوڕە ڕەگەزپەرستیە بە پەروەردەكردنێكی بێ خەوشی نەوەی نوێ دەكرێ لەسەر دەستی نوخبەیەكی سیاسی بیروبۆچون كراوە و دوور بێت لە خەڵتەی سەدەها ساڵی ڕەگەزپەرستی. هەنگاوی نوێ بە نوسینەوەی دەستورێكی نوێ دەكرێ كە ڕەگەزپەرستی بكاتە تابلۆی ڕەشی دۆڕاندن
