ئامادەكردنی قوتابی:
كەلسیوم تاریق شوكر
قوناغی سێیەمی فاكەڵتی پەروەردەی زانكۆی سۆران
بەسەرپەرشتی مامۆستا: پەیوەند محەمەد
سیاسەتی توندی خودی مستەفاكەمال ئەتاتوورك :-
ڕژێمی سیاسی توركیای كەمالیست :
لەهەموو سیمایەكانی تر زیاتر دەسەڵاتی كەمالیزم بە سیاسەتە ناسیۆنالیزمیەكەی دەناسرێتەوە دوورتر لە نوسینەوەی لەناو دەستووردا، بوو بەئەركێكی گرێبەستی هاووڵاتییەتی، ناسۆنالیزمی كەمالیست بە هەنگاوهەڵگرتنی زۆر تووند بە هەڵمەتی هاوڵاتی بە تووركی قسە بكە،لە ساڵی ۱۹۲٤ مستەفا كەمال ئاخێوەرانی ناتووركی زمان وەك دوژمنی شاراوەی نەتەوە باس دەكات لە ڕاگەیاندنێكدا بۆ دیبلۆمانكارێكی بەریتانیایی سەرۆك وەزیران عیسمەت پاشا (ئینینۆ) لە سالی ۱۹۲٥ ڕادەگەیەنێ، بە ڕاشكاوانە ناسۆنالیستین ناسۆنالیزمی هۆكاری یەكگرتنی ئێمەیە، لەبەرامبەر زۆرینەی تووركدا، ئێمە بەهەموو نرخێك دەمانەوێت دانیشتوانی وڵاتەكەی خۆمان بكەینە توورك، نەتەوەی دژی تورك و توركیزم بووەستینەوە لە ناوی دەبەین .
ئەوەی ئێمە لای ئەو كەسانە بەدوایاندا ئەگەرێن كە دەیانەوێ خزمەتی وڵات بكەین، پێش هەموو شتێك تووركبوون و تووركاتییە . مستەفا كەمال هەستی بەگرنگی ڕێكخستنی سیاسی كزد، دوای سەركەوتنی تەواو بەسەر بیانیانی داگیركاردا ، لەسەر هەردوو ئاستی سەربازی و دیبلۆماسیدا، مستەفا كەمال حزبێكی تازە بەناوی (خەلق فرقەسی ) واتا حزبی گەل دامەزراند. ۱۹۲۳ واتا پێش ڕاگەیاندنی كۆماری توركیا و لەسەروبەندی وتوووێژەكانی لۆزاندا، پەیڕەو و پڕۆگرامێكی كورتی بۆ دارشت وەك پوختەیەك بۆ بناغەی پڕۆگرامی عزب. ۱۹۲۷ حزبەكە یەكەم كۆنگرەی خۆی بەست و بڕیاریشدرا كە هەموو چوار ساڵ جارێك كۆنگرە ببەسترێ، لەیەكەم كۆنگرەدا بڕیار لەسەر پەیڕەو پڕۆگرامی حزب و سیستەمی ناوخۆیی و دروشمەكەی درا ، كەلە چوار تیر پێكهاتبوو هەر چواریان لەسەر بناغە چەسپێنرابوون كە گوزاریشتیان لە ڕژێمی توركیا دەكرد ، ئەوانیش (كۆماری و میللەتخوازی و گەلپەرستی وعەلمانیەت )بوون ، لە میانی كۆنگرەی دووەمداكە لە ساڵی ۱۹۳۱بەسترا دووبناغەی دیكەی بۆ زیادكرا ، (دەوڵەتگەری و كودەتاگەری ) ئەم بناغانە لە ناو خودی دەستووری ساڵی ۱۹۲۷ دا بوون و دواتربوونە بنچینەی سیستەمی دەوڵەت ، بەوەی كە( توركیا كۆمارێكی میللەتخواز و گەلپەرست و دەوڵەتگەرو عەلمانی و كودەتاگەرە ).
ئەگەر دەسەڵاتی كەمالیستی وازی لە پان تورانیزم هێنا و خۆی دڕدۆنگ نیشان دەدا لەبارامبەر ناسیۆنالیستە یەكەتیخوازەكان ، مستەفا كەمال توورك بەو نەتەوەیە ناودەبات كە وەكو چەك دروست كراوە، بێگومان كوردەكان قوربانیی سەرەكی ئەم سیاسەتە ناسیۆنالیستییە بوون . دواجار تاكپەرستی موستەفاكەمال لە ماوەی دە ساڵەی ۱۹۳۰ دا بە شێوەیەكی بێ شوومار سەقامگیر بوو . سیاسەتەكەی زاتر سیاسەتێكی تووندڕۆ و نوێخواز بوو بەتایبەتی لە ساسەتی لەبواری ئایندا دەردەكەوێ. لەساڵی ۱۹۳۲ مستەفا كەمال دەستیكرد بە بانگێشتكردنی یەكەمین كۆنگرەی زمانەوانیی تووركیی . لەو كۆنگرەیەدا هات و هەرایەكی زۆر لە نێوان پەتییخوازەكان و میانڕەوەكان و هەروەها كۆنەپارێزەكانداپیدابوو . میانڕەەوەكان پێیان وابوو كە زمان لە ڕێگەی شۆرشەوە یان بە بڕیار و سەپاندن ناگۆڕێت.
سیاسەتی مستەفا كەمال ئەتاتورك:.
۱-پێویستە بەڕێوەبردنی نەتەوەی تورك لەسەر بنچینەی یەكێتی هێز دابمەزرێ ، دەسەڵاتی فەرمانڕەواش یەكە ، ئەویش بۆ نەتەوەیە بەبێ هیچ مەرجێك . ئەنجومەنی نیشتمانیش (پەرلەمانی توركیا) لە جیاتی نەتەوە پیادەی دەكات.
۲- پاراستنی ئازادیی تاكەكەسیی كۆمەڵایەتی هاوڵاتی و مافی یەكسانی و ڕەفتاری موڵكداریی لە بنەما گرنگەكانی حزبە ، هەموو شتێكیش دەبێت لە چوارچێوەی قەوارە و چوارچێوەی دەسەڵاتی دەوڵەتدا بێ . نابێ چالاكیی تاكەكەسی یان مەعنەوی دژی بەرژەوەندیی گشتی بێت . دەبێ یاساكانیش لەسەر ئەم بناغەیە دابڕێژێن .
۳- دادگاكان بەتەواوی و بەبێ هیچ كۆت ومەرجێك سەربەخۆن .
٤- ئامانجی پەروەردە و فێركردن پێگەیاندنی نەوەیەكی كۆماری و میللەتخواز و گەلپەرست ودەوڵەتگەر و عەلمانی وكودەتاگەرە، هەروەها یەكخستنی تەواوی نێوان سەرجەم پلەكانی فێربوون و دامەزراندن لەسەر بنەمای سیمای نەتەوەیی و خۆشەویستیی نیشتیمان و نەتەوە و حێزان وهاوكاریی كۆمەڵایەتی.
٥- مەبەستی حزب وئامانجەكانی چالاككردنی پاشەكەوت كردنە، ئەمەش مەبەستێكی نیشتیمانی ونەتەوەییدادەنێ ، مەبەستیشی ئاسانكارییە بۆ قەرزدانی كشتوكاڵ و بازرگانی و پیشەسازی و بەهێزكردنی چالاكیی بزاڤی ئابوری ، حزب وای دەبینی كە پێویستە هەوسەنگییەك بدۆزێتەوە لە بودجە بازرگانیی نێوان هاوردەكردن و هەناردەكردندا لە پێناو پاراستی سامانی وڵاتدا.
سیاسەتی بەتووركردنی مستەفاكەمال ۱۹۳۲ -۱۹۳۹:-
١-مستەفا كەمال لەو بڕوایە دابوو كە سەربەخۆی توركیا نەك تەنیا هەنگاوێكە بەرەو دامەزراندنی دەوڵەتێكی تازە لە توركیا لەسەر بنەمای پڕانسیپە عەقڵانیەت . بۆیە جەندین ڕێ و شوێن و گۆرنكاری گرتەبەر بەمەبەستی دامەزراندی دەوڵەتێكی عەلمانی هاوچەرخ ، لەوانە هەڵوەشانەوەی وەزارەتی ئەوقاف لە ۲ی ئاداری ۱۹۲٤ و گواستنەوەی داهاتەكەی بۆ گەنچینەی گشتی تاكو لەبواری پارەداركردنی سیاسی دەوڵەتدا سوودی لێ ببینێ .
۲- هەروەها هەڵوەشانەوەی پۆستی شێخولئیسلام و گواستنەوەی سەرپەرشتی كردنی قوتابخانە ئاینیەكان بۆ سەر بەڕێوەبەرایەتی فێركردنی فەرمی كە دواتر بووبە بەرپرسی فێركردنی گشتی .لە ۸ی نیسانی ۱۹۲٤ دا دادگا شەرعیەكان هڵوەشێنرانەوەو یاسای پێكهێنانی دادگاكان دەرچوو ، هەروەها تەكیە وگۆشەكانی دەروێش داخران و هەموو ڕێگاكانی سۆفینیزم قەدەغەكران ، ئەمەش لە دوای هەڵمەتێكی توندی خودی مستەفاكەمەل ئەتاتورك . لە ساڵی ۱۹۲٦ دا.
۳- دەوڵەت چەند یاسایەكی سویسڕی پەیڕەوكرد وەكوجێگرەوەی كۆمەڵە یاسایەك كە ئەوكاتە لە ئارادابوون وبە (مجلە) ئەحكامی شەرعی ناسرابوون ،لە ۱۰نیسانی ۱۹۲۸دا ئەو دەقە دەستوورییە لابرا كە ئاماژەی بەوە دەكرد ئیسلامی ئاینی فەرمیی دەوڵەتەو توركیاش بوو بە دەوڵەتێكی عەلمانی و بەكارهێنانی ساڵنامەی كۆچیش ڕاگیرا و تەنیا ساڵنامەیی زاینیی پەیڕەوكرا ،لە ۳ی تشرینی دووەمی۱۹۲۸دا دەستكرا بە جێبەجێ كردنی نوسین بەئەلف و بێی لاتینی لەجیاتی نوسین پیتی عەرەبی.
٤- لەمیانی ساڵانی نێوان ۱۹۲۸ – ۱۹۳٤ كحومەت كۆمەڵە یاسایەكی دەركرد بەم شێوەیە ئافرەتی تورك لەگەڵ پیاودا یەكسان كراو مافی بەشداری كردنی پێدرا لە ژیڵنی كۆمەڵایەتی سیاسی و ڕۆشنبیری وڵاتدا
٥- لە ۲۹ ی تشرینی یەكەمی ۱۹۳٤دا هەموو نازناوە كۆنەكان لابرا وەكو( پاشا و ئەفەندی و بێگ وخانم )كە گوزارشتیان لە بەرزیی پایەی كۆمەڵایەتی دەكرد و گۆران بە ناوی (Bay)واتا بەڕێز Bayan واتاخانمی بەرێز ئەم نازناوانەش پێش ئیسلام لە ناو تووركداباوبوون .
٭گرینگترین كارەكانی مستەفا كەمال لەنێوان ساڵی ۱۹۳۲ – ۱۹۳٤ :-
مستەفا كەمال بزوتنەوەی كوردی قۆزتەوە كە بەرهەڵستكاران دژبە بیروبۆچونی سەنتڕالی و چاكسازییەكانی عەلمانی ئەو بەرپایان كردبوو، بەتایبەتیش خاوەن تەریقەتی سۆفیزم لە گوندەكانی ئەنادۆڵدا. بۆیە بڕیاری لەناكاوی ڕاگەیاند ریارێكی دەركرد بەهەڵوەشاناوەی حزبی تەرەقی و دەسگیركردنی ژمارەیەك لە ئەندامەكانی بۆ ئەوەی حزبی گەل بەتەنیا لە گۆڕەپانەكەدا بمێنێتەوە. بەڵام دواتر پارتی كۆماری سەربەست كە عەلی فەتحی ئۆكیار دایمەزراند، ئەم حزبە ڕۆژنامەی (یارن ) لە ئەستەمبۆڵ دەرچوو . كە خوشكی مستەفا كەمال یەكەم كەس بوو كە پەیووەندی بەم حزبە كرد . بەم حزبە كاركردنی بۆ بەهێزكردنی ئازادییە گشتیەكانی كردە ئامانجی خۆی بەتایبەتی ئازدایی بیروڕا و ڕۆژنامەگەری و چاودێریكردنی دەسەڵاتی ئەنجومەنەكانی شارەوانی و ئەنجومەنی ویلایەتەكان ، عەلی فەتحی ئۆكیاریش ناچاربوو كە لە ۱۷ی تشرینی دووەمی ۱۹۳۰نامەیەك بۆ وەزیری ناوەخۆ بنێرێ و ڕایگەیاند حزبەكە ی هەڵوەشاندەوە ، چونكە توركیا ، بەپێی قسەی ئەو ، ئامەدە نەبووە سستەمی دیموكراسی پەسەند بكات ، بەم شێوەیە كەمالیەكان بەتەواوی دەسەڵاتی خۆیان سەپاند و هەمووئۆپۆزیسیۆنێكی سیاسی یان نیشتیمانیان سەركوت كرد .بۆیە لەوەتەی تشرینی یەكەمی ۱۹۲٤ دا شەپۆلێكی فراوانی دەست لە كاركێشانەوە لە حزبی گەل دەستی پێكرد ، دیارترین ئەوكەسانەی دەستیان لەكاركێشایەوە : حوسێن رەئوف و ئیسماعیل جونبڵات و دكتۆرعەبدولحەق عەدنان ، ئەم دەسلەكاركێشانەوەیەش هیچ كۆسپێك نەبوو لەبەردەم عیسمەت ئینۆنۆدا كە بڕوایەكی زۆری حزبی گەل بەدەست بێنێ ، كەدواتر ناوەكەی بووە حزبی گەلی كۆماری. پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و باردۆخی سیاسی ئەو كاتەی توركیا، كاریگەری گەورەی هەبوو لەسەر ڕێنماییە گشتییەكانی ڕژێم، چونكە هەر هەوڵێك بۆ شیكردنەوەی ژێرخانەی كۆمەڵایەتی لە دەوڵەتی توركیادا ، دەری خست كە ۸۰٪ی گۆمەڵگای تورك جوتیاربوون ، ئەوانەی بەدەم نەحوێندەواری و نەخۆشیان دەناڵاند ئەمەش ڕەنگدانەوەیەكی نێگەتیڤی هەبوو لەسەر هێزو توانای ئەوانە لە بەشداړی كردن لە ژیانی سیاسیدا .
بەڵام ئەمە ڕێگەی لە مستەفا كەمال نەگرت كە سەركردایەتی ئەوان بكات و ڕێكیان بخات بۆ بەرگی كردن لە خاك و ڕزگاركردنی لە ژێردەستی هێزەكانی بیانی ، دواتر نەتەوەیەكی تازەیان لێ بێنێتەكایەوە . لەمیانی ئەو ماوەیەی دوای راگەیاندنی كۆمار ، توركیا پەیوەندی دیبلۆماسی لەگەڵ چەندین وڵاتی جیهان بەست ، هەروەها چەندین پەیماننامەی لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەردا بۆ چارەسەركردنی گرفتە هەڵواسراوەكان مۆركرد ، لەوانەش پەیماننامەی حوزەیرانی ۱۹۲٦ كە كۆتاییبە گرفتی مووسڵ هێنا لە نێوان تووركیا لەلایەكو عێراق لەلایەكی دیكەوە. لەم پەیماننامەیەدا تووركیا لە بانگەشەكردنی بەرامبەر بە موسڵ پاشكەزبۆووە . هەروەها ۱۹۲٥ دا تووركیاپەیمانامەیەكی لەگەڵ سۆڤیەتدا مۆركرد . لە ساڵی ۱۹۳٤ لە پەیمانی بەڵكان و لە پێناو سەپاندنی دەسەڵاتی تەواوی بەسەر ئاو خاكو ئاوی نیشتمانی خۆیدا ، و كۆمەڵەی نەتەوەكان ۲ ی ئەیلولی ۱۹۳۸ دا سەربەخۆیی ئەسكەندەرونەی بە ناوی كۆماری هاتای ڕاگەیاند. مۆركردنی بەڵگەنامەی سەعد ئاباد لە ۸ی تەمموزی ۱۹۳۷لە نێوان تووركیاو عێراق و ئێران و ئەفغانستان دەچیتە خانەی ئەم هەوڵدانە.
لیستی سەرچاوەكان :
۱-ناوی كتاب : ئێران و توركیا ،نوسەر : دكتۆر حەمید عەزیز – وەرگێران لە عەرەبیەوە : بەهادین جەلال مستەفا ، چاپی :ساڵی ۲۰۱۱
۲- ناوی كتاب : مێژووی توركیای هاوچەرخ نوسەر: حەمید بۆزئەرسەلان – وەرگێران لە فەڕەنسیەوە : نەجاتی عەبدوڵڵا چاپی دووەم ۲۰۱۲
۳- ناوی كتاب: مێژووی هاچەرغی تووركیا
نوسەر : ئیریك جەی . زورچەر – وەرگێران لە ئینگلیزیەوە پڕۆفیسۆر .ی. دكتۆر . یاسین سەردەشتیی ، چاپی دووەم ۲۰۱۰
٤- ناوی كتاب : مێژووی هاچەرخی تووركیا نوسەر : د. سامان حوسێن ئەحمەد – د. بەختیار سەعید مەحموود
٥- توركیایی هاوچەرخ نوسەر : د. ٳبراهیم خلیل ٲحمد – د. عبدالجبار قادر غفور، وەرگێران: سامان مستەفا ڕەشید – چاپی یەكەم
