ڤیان تۆفیق
قوتابی قۆناغی سێیەمی زانستە كۆمەڵایەتییەكان، فاكەڵتی پەروەردە زانكۆی سۆران
چەمكی چەپ دەگەڕێتەوە بۆ پێش ساڵی(١٧٨٩) ز لە فەڕەنسا پەرلەمانێك هەبوو پێی دەوترا ئەنجومەنی چیینەكان ( پەرلەمان) ئەم ئەنجومەنە پێك هاتبوو لە خانەدانەكان، پیاوانی ئایینی و چینی زۆریینە (گشتی) چینی زۆرینە لای چەپی هۆڵەكە دانیشتبوون. چینی پیاوانی ئایینی و خانەدانەكان كەوتبوونە لای ڕاستی هۆڵەكە. بەریەك كەوتنی ئەو دوو ئایدۆلۆژییایە بووە بەریەك كەوتنی ڕاست ڕەوەكان و چەپڕەوەكان، ئەمە شۆڕشێك بوو لە فەرەنسا كە سەركەوتنی بەدەست هێناوە كە ئەنجومەنیان گۆڕی بۆ ئەنجومەنی نیشتیمانی، واتە چینی زۆرینە توانیان زاڵ ببن بەسەر چینی خانەدان و پیاوانی ئایینی.وە لەم قۆناغەدا فەیلەسوف و بیرمەندانی وەك ژان جاك ڕۆسۆ و كارل ماركس دەستیان كرد بە پەرەپێدانی تیۆری سەبارەت بە نایەكسانی كۆمەڵایەتی و ئابووری، و چۆنیەتی ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵیدا. بە تایبەتی بیری ماركسیستی بوو بە كاریگەرییەكی سەرەكی لەسەر ئایدۆلۆژیای چەپ، بانگەشە بۆ شۆڕشێكی سۆسیالیستی دەكرد كە چینی دەسەڵاتدار بڕوخێنێت و كۆمەڵگەیەك لەسەر بنەمای خاوەندارێتی هاوبەش دابمەزرێنێت. لەو كاتەوە ئایدۆلۆژیای چەپ پەرەی سەندووە بۆ چەندین شێوەی جیاواز، لەوانە سۆسیالیزم، كۆمۆنیزم، ئەناركیزم و فۆڕمی جۆراوجۆری سۆسیال دیموكراسی. بەڵام پرەنسیپە ناوەندییەكانی بیری چەپگەرایی هەر لەسەر پرسەكانی دادپەروەری كۆمەڵایەتی و ئابووری، یەكسانی و بەدواداچوون بۆ كۆمەڵگایەكی دادپەروەرتر و دادپەروەرتر دەمێنێتەوە.
توركیا مێژوویەكی دوورودرێژی لە ناسەقامگیری سیاسی هەیە، كە بە دووبارەبوونەوەی پێكدادان لە نێوان كوتلە و ئایدۆلۆژییە جیاوازەكاندا دیارە. لە نێو ئەو گرووپانەدا ڕێكخراوە چەپەكان هەن كە لایەنگری بیروباوەڕی سۆسیالیستی یان كۆمۆنیستین، هەروەها گرووپە كوردییەكان كە بە دوای ئۆتۆنۆمییەكی زیاتر بۆ گەلی كورد دەگەڕێن، كە گەورەترین كەمینەی نەتەوەیی توركیان. لە كاتێكدا هیچ پەیوەندییەكی زگماكی لە نێوان ئەم دوو ئایدۆلۆژیایەدا نییە، بەڵام گرووپە چەپەكانی توركیا زۆرجار پشتیوانییان بۆ دۆزی كورد نیشانداوە و وەك خەباتێك بۆ دادپەروەری كۆمەڵایەتی و یەكسانی دەبینن.
ڕەگ و ڕیشەی چەپی توركیا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم كە بیرۆكەی سۆسیالیستی و كۆمۆنیستی لە نێو كرێكاران و ڕۆشنبیراندا دەستیان كرد بە جێگرەوە. لە ساڵانی شەست و حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا، ڕێكخراوە چەپەكان لە توركیادا ڕاكێشانێكی بەرچاویان بەدەستهێنا و گرووپەكانی وەك پارتی/ بەرەی ڕزگاریخوازی گەلی توركیا (THKP/C) و پارتی ڕزگاریخوازی گەلی شۆڕشگێڕ/ بەرەی (DHKP/C) بانگەشەیان بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی و خەباتی چەكداری دەكرد دژی دەوڵەت. ئەم گرووپانە دواجار لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن حكومەتەوە سەركوت كران، بەڵام میراتەكەیان بەردەوام بووە لە كاریگەری لەسەر سیاسەتی چەپگەرایی لە توركیا.
یەكێك لە بنەما سەرەكییەكانی ئایدۆلۆژیای چەپ، بیرۆكەی خەباتی چینایەتییە، كە تیایدا چینی كرێكار و گروپە پەراوێزخراوەكانی دیكە لە شەڕێكدا بۆ كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵگا لە بەرامبەر چینی دەسەڵاتداردا دەچنە یەكەوە. ئەم چەمكە بە نزیكییەوە پەیوەستە بە خەباتی كورد لە توركیا كە لە لایەن زۆرێك لە چەپەكانەوە وەك شەڕێك لە دژی چەوساندنەوەی دەوڵەتی تورك بۆ سەر گەلی كورد و كولتوورەكەیان سەیر دەكرێت. پارتی كرێكارانی كورد (پەكەكە) كە لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردووەوە خەباتی بۆ ئۆتۆنۆمی كورد دەكات، زۆرجار لەلایەن گرووپە چەپەكانەوە وەك بزووتنەوەیەكی خۆڕاگری قارەمانانە وێنا دەكرێت كە بەرامبەر حكومەتێكی ستەمكار وەستاوە.
چەند هۆكارێك هەیە كە چەپەكانی توركیا بۆ دۆزی كورد ڕاكێشراون. یەكەم: پەكەكە و گرووپە كوردییەكانی دیكە لە مێژە پابەندن بە ئایدۆلۆژیایەكی ماركسیستی-لینینیستەوە، كە دەنگدانەوەی لەگەڵ زۆرێك لە گرووپە چەپەكان هەیە. ئەم میراتە ئایدیۆلۆژییە هاوبەشە، بووەتە هۆی ئەوەی لە ڕابردوودا هاوكاری نێوان گروپە چەپەكان و ڕێكخراوە كوردییەكان، وەك هێزەكانی ئازادی یەكگرتوو، هاوپەیمانی گروپە چەپەكان و پەكەكە كە لە ساڵانی نەوەدەكاندا پێكهێنرا. جگە لەوەش خەباتی كورد لەلایەن زۆرێك لە چەپەكانەوە وەك شەڕێك لە دژی ناسیۆنالیزم و ئیمپریالیزم سەیر دەكرێت، كە دوو هێزن كە گروپە چەپەكان بە شێوەیەكی نەریتی دژایەتیان كردووە.
بەڵام هەموو چەپەكان لە توركیا پشتیوانی دۆزی كورد نین. هەندێك خەباتی كورد وەك سەرقاڵكردنێك لە خەباتی فراوانتر بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی دەڕوانن و دەڵێن سیاسەتی ناسنامەدار دەبێ كورسی پشتەوە بۆ سیاسەتی چینایەتی بگرێت. هەندێكی تریش ڕەخنەیان لە بەكارهێنانی توندوتیژی لەلایەن پارتییەوە گرتووە و ئەو گروپەیان تۆمەتبار كردووە بەوەی كە خەریكی پراكتیزەكردنی تاكڕەوانەن، وەك سەركوتكردنی ناكۆكییەكان لەناو پێكهاتە كوردییەكان.
بە گشتی پەیوەندی نێوان گروپە چەپەكانی توركیا و خەباتی كورد پەیوەندییەكی ئاڵۆزە، هەم هاوكاری و هەم ناكۆكی نێوان هەردوولا. لە كاتێكدا هەندێك لە چەپەكان دۆزی كورد وەك بەشێكی جەوهەری لە خەباتیان بۆ دادپەروەری كۆمەڵایەتی دەڕوانن، هەندێكی تریش بە گومانەوە یان بەڕاشكاوی دژایەتی دەكەن. لە كاتێكدا توركیا بەردەوامە لە ململانێ لەگەڵ ناسەقامگیری سیاسی و نایەكسانی كۆمەڵایەتی، ڕۆڵی گروپە چەپەكان لە داڕشتنی داهاتووی وڵاتەكەدا تا ئێستا نادیارە.
