سیاسەتی دەرەوەی توركیا لە ماوەی دەستەڵاتی مستەفا كەمال (١٩٢٣-١٩٣٨)

قوتابی: ئاڵا شەوكت
زانكۆی سۆران فاكەڵتی پەروەردە
قۆناغی سێیەم بەشی زانستە كۆمەڵایەتییەكان

لەبارەی سیاسەتی دەرەوەی مستەفا كەمال ئەتاتورك لەنێوان ساڵانی ( ١٩٢٣-١٩٣٨) وتارەكەم لە دووبەش پێكهاتوە بەشی یەكەم بەشێوەیەكی گشتی باسی سیاسەتی توركیا دوای جەنگی جیهانی یەكەم و بەشی دووەم پەیوەندیە دەرەكیەكانی توركیا دوای ڕاگەیاندنی كۆمار.

بەشی یەكەم: رەوشی ساسی توركیا دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، دوای جەنگ دەسەڵاتی كەمالی دروست بوو لەتوركیا، توركەكان دەیانویست ئاشتی لەسەر ئاستی ناوەخۆ و دەرەوە بۆ وڵاتەكەیان دابین بكەن، چونكە لەدوای جەنگ هاوپەیمانان كە هێرشیان دەهێنایە سەر موڵكەكانی دەوڵەتی عوسمانی هەرلەو كاتە پلانیان دائەنا بۆ دابەشكردنی ئەو موڵكانە بۆیە چەندین رێكەوتنامە مۆركران بەنهێنی لەكاتی جەنگ. پەیمانی ئاشتی لەو ماوەیەدا بارودۆخی توركیا گۆڕانی گەورەی بەسەردا هاتبوو، چونكە محەمەد رەشادی شەشەم خەلافەتی گرتە دەست و ئیتیحادیەكان رایان كرد حكوومەتێكی نوێ دروست بوو، بەتایبەت كاتی دەوڵەتی عوسمانی لەجەنگ دۆڕا هاوپەیمانان دەستیان بەسەر گرنگترین كایەكانی ناوەخۆو سەربازی وڵات گرت.
بۆیە لەپاریس پێشنیاری مانەوەی دەوڵەتی بچوك لەناوەڕاستی ئەنادۆل كردبوو بەسەركردایەتی سوڵتان، بۆیە شەڕی سەربەخۆی مستەفا كەمال، كە محەمەدی شەشەم بووە خەلیفە، لەژێر كاریگەری هاوپەیمانان فەرمانێكی دەركرد دەركردنی ژمارەیەكی زۆر هێزەكانی توركیا لەسوپا، ساڵی ١٩١٩مستەفا كەمالی نارد بۆ ئەنادۆل وەك فەرماندە بۆبەرپاكردنی ئاسایش لەئەرزەڕۆم سیواس، بەڵام مستەفا كەمال هەڵگەڕایەوە كەوتە دژایەتی كردنی ئیستەمبول ڕایگەیاند كەوا چیتر ناتوانێت شكستی توركیا قبولبكات بۆیە لەگەڵ لایەنگرانی بڕیاری بەرگری و بەرهەڵستیان دا لەبەرامبەر ڕەفتارەكانی ناڕەوای هاوپەیمانان و پەلاماری سوڵتان و حكوومەتەكەی ئیستەمبۆڵی ئەدا بەوەی كەبۆتە دیلی هاوپەیمانان، حكوزمەتی ئیستەمبۆل بەوەی زانی مستەفا كەمالی بەڕێ لادەر لەقەڵەم دا، بەڵام نیشتیمان پەروەران لەدەوری كۆبونەوە مستەفا كەمال داوای سازكردنی كۆنگرەی كرد لەئەرزەڕۆم لەدژی داگیركاری ئیستەمبۆڵ.

توركیا هەردو پەیمانی سیڤەرو لۆزان: سەبارەت بەپەیمانی سیڤەر كەپەیمانێكی شەرمەزاریانە بوو واتا هەڵوەشانەوەی سەروەری توركیا هاوپەیمانان بەزۆر بەسەر حكوومەتی سوڵتانیان لە ئیستەمبۆڵ سەپاند، كاردانەوەی توندی لێكەوتەوە بوەهۆی ڕاپەرین و حكوومەتی ئەنقەڕە ئەم پەیمانەی ڕەتكردەوە، بەڵام كاتێك توركیا لەیەكیەتی سۆڤیەت نزیك بووەوە ڕوسەكان دەستیان كرد بەهاوكاری كەمالییەكان لەوكاتە پەیوەندیەكان گەیشتنە لوتكە دان بەحكوومەتی ئەنقەرە نرا. دواتر هاوپەیمانان پڕۆژەی پەیماننامەیەكی ئاشیتان پێشنیاركرد كە زۆر جیاوازی نەبوو لەپەیمانی سیڤەر، ئەویش پەیمانی لۆزان بوو، ئەم پەیمانە لەساڵی١٩٢٤توركیا رازی نەبوو بەپەیمانی سیڤەر و فەڕەنسا پشتی كەمالیەكانی گرت، كەمال توانی بەسەر یۆنانییەكان سەربكەوێت و دان بەسەربەخۆی توركیا نرا، كەگرنگترین سەركەوتن بوو توركیا لەو پەیمانە بەدەستی هێنا، هاوپەیمانانیش دانیان بەدەسەڵاتی توركیا نا،چونكە كێشەی ویلایەتی موصل هەبوز رێكنەدەكەوتن، بۆیە بەمشێوەیە خەلافەتی ئیستەمبۆل هەڵوەشایەوە كۆماری بووە تاكە دەسەڵات لەتوركیا.

بەشی دووەم: پەیوەندیە دەرەكیەكانی توركیا دوای ڕاگەیاندنی كۆما
لەهەمان ساڵدا واتا ٢٩ تشرینی یەكەم ١٩٢٣ كۆماری توركیای راگەیاند، سەرەتا هێزەكانی توركیا چونكە ناو ئیستەمبوڵ لەیاسایەك بڕیاریاندا ئەنقەرە بكەنە پایتەخت و مستەفا كەمال بووە سەرۆك كۆمار دواتر لەساڵی ١٩٢٤بڕیاری هەڵوەشانەوەی سەڵتەنیەت درا و كۆمار بووە تاكە دەسەڵات لە توركیا لەدوای سەركەوتنی مستەفا كەمال لەرووی سەربازی و دیموكراسی، هەر لەو سەرووبەندە بڕیاری دامەزراندنی حزبی گەل درا، كبۆ پێكهێنانی ئازادی و یەكسانی تاكەكەس..هتد. هەروەها دروشمەكانیان بریتی بوون لەكۆماری، عەلمانیەت، گەلپەرستی، كودەتا گەری..هتد… ئەم حزبە چەندین گۆڕانكاری سیاسی و ئابووری لەكۆمەڵگەی توركیای هێناكایەوە، چونكە سیاسەتی گشتی مستەفا كەمال بریتی بوو لە داڕشتنی سیاسەتی توركیاو دابینكردنی ئاشتی بۆ وڵات..هتد.

لەسەردەمی مستەفاك كەمال سیاسەتی دەرەكی بەمشێوەیە بووە تا ١٩٣٨ كە بەكورتی ئاماژەی پێئەدەم، دوای جەنگی جیهانی یەكەم و دورستبوونی دەسەڵاتی كەمالی لەتوركیا، توركەكان دەیانویست ئاشتی لەسەر ئاستی دەرەوەو ناوەخۆ بۆ وەڵاتەكەیان دابین بكەن، بەڵام ررووبەڕوی چەند كێشەیەك بوونەوە، لەوانە كێشەی ویلایەتی موصل، هەروەها توركەكان دەیانویست پەیوەندی دبلۆماسی لەگەڵ زۆریك لەوڵاتانی ئاسیاو ئەوروپاو ئەمریكا بنیات بنێن و رێكەوتنامەی مۆركردبوو لەگەڵ وڵاتانی تر بۆ چارەسەركردنی هەندێ گرفت پەیمانی ١٩٢٦بۆ كۆتایهێنان بەكێشەی ویلایەتی موصڵ لەنێوان عێراق، توركیا، بەریتانیا، پەیوەندیەكان بەمشێوەیە بوون:

پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئاسیا، سەبارەت بەیەكیەتی سۆڤیەت/ پەیوەندیەكەیان بەرەو باشی چوو ساڵی١٩٢٥پەیمان نامەیان لەگەڵ سۆڤیەت مۆركرد بڕیاریاندا لەسەر بێلایەنی لەبەرامبەر یەكتری، بەمەش سنووری باكوری توركیا پارێزراو بوو، بڕیاریاندا هاوكاری یەكتر بكەن لەر رووی سیاسی و ئابووری سۆڤیەت بڕی (٨) ملیۆن قەرزی دا بە توركیا، بەمەبەستی بووژانەوەی بواری پیشەسازی، دواتر پەیوەندییەكەیان سستی تێكەوت لەڕوی ئابووریەوە، بەڵام دواتر پەیوەندییەكەیان لە١٩٣٣-١٩٣٨بەرەو باشی ڕۆیشت. پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپا، توركیا و ئیتالیا پەیوەندیان بەرەو باشی چوو، تاساڵی ٫١٩٣٨وە لە ١٩٢٨ رێكەوتنی بێلایەنی و دۆستانەیان مۆركرد و بەكشانەوەی ئیتاڵیا لە ئەنادۆلیا چەك و تەقەمەنیان بۆ كەمالیەكان بەجێهێشت.

پەیوەندی لەگەڵ بەریتانیا: لەپەیمانی لۆزان ئەم كێشەیە بەهەڵواسراوی مابوویەوە، لەپەیمانی١٩٢٦كۆتای بەگرفتەكەیان هێنا لەنێوان توركیا-عێراق-بەریتانیا، ئەمەش لەڕێگەی كۆمەڵەی گەلان، كە توركیا وازی لەموصل هێنا لەبەرامبەر ئیمتیازاتی ١٠٪ نەوتی وەرگرت بۆ ماوەی ٢٥ساڵ، لەلایەكی تر بەریتانیا هەوڵی ئەدا هاوپەیمانی سەربازی لەنێوان وڵاتانی رۆژهەڵات دروست بكات لەبەر مەترسی بڵاوبونەوەی بیری چەپ دژایەتی كردنی بیری نازی و فاشی لەناوچەكە، هەروەها بەریتانیا قەرزی دا بەتوركیا لەسەروبەندی جەنگی دوەم جیهانی، بۆ دڵنیابون لەمسۆگەركردنی پەیوەستبونی بە پەیمانەكانی رۆژئاوا یان بێلایەنی لەجەنگی داهاتوو، كەهەموو پێشهاتەكان هەڵگیرساندنیان بە نزیك دەزانی.

توركیاو فەرەنسا:پەیوەندییەكەیان بەرەو باش بون دەچوو ڕَكەوتن لەسەر كۆمەڵێك خاڵی گرنگ، بەنسبەت توركیا كێشەی ئەسكەندەروونە هاتای كە فەرەنسییەكان خستویانە سەر سوریا، دواتر ڕێكەوتن بەهاوبەشی و تەداخولی كۆمەڵەی گەلان ئەو ناوچەیە ئەسكەندەرونە كەوتە سەر توركیا، ئەمە لەلایەك لەلایەكی تر ساڵی ١٩٣٨بەریتانیا قەرزی دابە توركیا، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بەر لەجەنگی دووەم بەریتانیاو فەڕەنسا زیاتر لەتوركیا نزیك ببنەوە، كە ئەمەش هەنگاوێكی گرنگ بوو بۆ بەریتانیاو فەڕەنسا بۆنزیك كردنەوەی توركیا لەخۆیان بەر لەجەنگی دووەمی جیهانی.

سەبارەت بە توركیاو ناوچەكانی بەلقان: توركیا هەوڵی دا پەیوەندی باش بكات لەگەڵ وڵاتانی بەلقان ساڵی١٩٢٥دەستی كرد بە پەیمان بەستن لەگەلیان (یوگسلافیا، بولگاریا، ڕۆمانیا، هەنگاریا).

پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ: لەگەڵ وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رێكەوتنی سەعد ئاباد ١٩٣٧ لە نێوان توركیا و عێراق و ئێران و ئەفغانستان، كە بۆ پاراستنی سنوورەكان لەبزوتنەوە كوردییەكان، دەستوەرنەدان لەكاروباری ناوەخۆ یەكتر..هتد.

بەمشێوەیە لە دەرئەنجامدا توركیا هەوڵیدا پەیوەندییەكانی دەرەوەی بەرەو پێش ببات، كەئەنجامەكەی ئەرێنی و سەركەوتوبوو، توركیا بووە ئەندام لەك ۆمەڵەی گەلان١٩٣٢پاراستنی سیاسەتی بیلایەنی و پەیمانە دۆستانەیەكانی، بەڵام توركیا روبەروی گۆڕانكاری تازەی جیهانی بوویەوە، مستەفا كەمال توشی حاڵەتی بێ هۆشی بوو ساڵی١٩٣٨ مرد لەشوێنی ئەو عیسمەت ئینۆنۆ، هەڵبژێردرا وەك سەرۆك كۆمار.