غەریبە عەلی
قوتابی بەشی زاستە كۆمەڵایەتییەكان
قۆناخی سێیەم
هەروەك ئاشكرایە گەلی كورد ئەزموونێكی خراپی لەگەڵ دەوڵەتی توركیادا هەبووە. هەر لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتەكەیان دەستی بە كۆمەڵكوژی و كوشت و بڕكردووە لە كوردستان. كوردیش بە چەندین شێواز دژایەتی ئەو سیاسەتەی توركیای كردووەو بەرەنگاریان بووەتەوە لەڕێگەی شۆڕش و ڕاپەڕینەوە، بە نموونە شۆڕشی “شێخ سەعیدی پیران” و “شۆڕشی ئارارات “پاشان “شۆڕشی دێرسم” و چەندین شێواز و چالاكی جۆراوجۆریان ئەنجامدا و لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو سیاسەتە داپڵۆسێنەرەی توركەكان. یەكێك لەو ناوچە كوردیانەی سەرسەختانە دژی ئەو كردارە فاشیستییانەی توركە كەمالییەكان وەستاوەتەوە”دێرسم”ە، ئەم ناوچەیە هەر لە زووەوە سەربەخۆیی خۆی پاراستووە، تەنانەت لە سەردەمی عوسمانییەكاندا ماوەیەك بە ویلایەتی (كوردستان) ناو دەبرا. دوای جەنگی یەكەمی جیهانیش خەڵكی هەرێمەكە بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی و ئازادبوون ڕاپەڕینێكیان دژی كەمالییەكان بە ناوی ڕاپەڕینی (كۆچ گیری)یەوە بەرپا كرد. لە سەرەتادا بە شێوازێكی ئاشتیانە داوای پێشكەش بە بەرپرسانی دەوڵەتی توركیا كردووە، ئەمەش لەڕێگەی نامە و ناردنی پەیام . “سەید ڕەزا” بۆ ئەوەی ناوچەكە لە شەڕ دوور بخاتەوە چەندین نامەی بۆ ئالب دۆغان نارد، تەنانەت كوڕەكەی خۆشی نارد بەڵام بەفرت و فێڵ گرتیان و كوشتیان. شۆڕشەكە لە زستانی 1937 دەستی پێ كرد، سەرەتا شۆڕشگێڕان چەندین سەركەوتنی گەورەیان بەدەست هێنا ، بۆیە حكومەتی توركیا هێزێكی یەكجار زۆری ڕەوانەی ناوچەكە كردووە. تەنانەت سەرۆك وەزیران “عیسمەت ئینۆنۆ” خۆی سەركردایەتی سوپای گرتە دەست ، سەرەتا بە بیانووی خۆ حەشاردانی شۆڕشگێڕان چەندین گوند و كێڵگە و دارستانی دێرسمی ئاگر تێبەردا. پاشان شەڕی قورسی نا هاوتا لەلایەن هەردوولا ڕوویدا. كوردەكان ئازایانە بەرگریان كرد بەڵام بەهۆی لا سەنگی هێز و چەك و تەقەمەنی شكستیان هێنا. تەنانەت سەید ڕەزا لە شەڕێك كە خۆی تەمەنی 75 ساڵ بوو بە سەختی بریندار بوو ، زستانی 1937 زۆر سەخت بوو ، شۆڕشگێڕان ئازووقە و تەقەمەنییان زۆر كەم بووبوو و ، خەڵكێكی زۆر ئاوارە و دەربەدەر بووبوون. لەو كاتەدا ئالب دۆغان نامەیەك بۆ سەید ڕەزا دەنێرێت بە ناوی حكومەتی توركیا ئامادەیی بۆ گفتوگۆ دەربڕی ، سەید ڕەزا چووە شاری ئەرزنجان لەو پەری باكووری كوردستان یەكسەر دەست گیریان كرد دوای دادگایەكی ڕووكەشانە خۆی و یازدە كەس لە هاوڕێكانی لەسێدارەدران. دەوڵەتی توركیا بەتەواوی ڕەچاوی پاكتاوی نەژادی لە هەرێمی دێرسم كردووە و هەوڵی داوە كورد بسڕێتەوە یان بیانكات بە كەمینەیەكی بێ هێز و لاواز ، چونكە بە سەركوتكردن نەوەستا هەستا بە كۆمەڵكوژكردنی گەلی كورد بە شێوازی جۆراوجۆری قڕكردن ، كە هەمیشە ئەمە لە توركیا چاوەڕێ دەكرێت ، توركیا ئەزموونی زۆریشی هەیە لە كوشت و بڕ بەرامبەر بە كەمە نەتەوەكانی ژێر دەستی خۆی لە ڕابردوو ، وەك كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان و پەلامارەكانی بۆ سەر كوردەكان. پاشان خاكەكەی بە تورك بێژا ، سەدان منداڵی بێ دایك و باوك ڕەوانەی شارە توركییەكان كرد، بە شێوەیەكی بەرنامە بۆ داڕێژرا و كرانە تورك هەموو شتێكی خۆیانی لە بیر بردنەوە ، تەنانەت گۆڕێكیان بە سەركردەی سەرهەڵدانەكە ، سەید ڕەزا بە ڕەوا نەزانی شوێن بزریان كرد . دەوڵەتی توركیا بەتەواوی ڕەچاوی پاكتاوی نەژادی لە هەرێمی دێرسم كردووە و هەوڵی داوە كورد بسڕێتەوە یان بیانكات بە كەمینەیەكی بێ كاریگەر .چونكە بە سەركوت كردن نەوەستا هەستا بە كۆمەڵكوژكردنی ، پاشان خاكەكەی بە تورك بێژا ، سەدان منداڵی بێ دایك و باوك ڕەوانەی شارە توركییەكان كرد بە شێوەیەكی بەرنامە بۆ داڕێژرا و بە توركی كران ، هەموو شتێكی خۆیان لە بیر بردنەوە زمان و كولتوور و فەرهەنگی كۆڵۆنیاڵ كردن.
ئێمە لەدیرۆكی خۆمان خاوەنی یادگاری زۆرین لەگەڵ دراوسێكانمان لە تورك و عەرەب و فارس ، زۆرمان لەدەستیان چێشتووە ، بەڵام یادگەمان نییە تاكوو ئەم ڕابردووە تاڵە لە خۆی بگرێت و ببێتە هۆی دروست بوونی گوتارێكی نەتەوەیی پتەو تاكوو جارێكی تر هەڵەكانی ڕابردوو دووبارە نەكەینەوە ، چونكە ئێمە خاوەنی چەندین شۆڕش و جووڵانەوەی هاوشێوەی شۆڕشی دێرسمین ، دەبێت دووبارە پێداچوونەوەیەك بە ڕابردوو دا بكەینەوە تا وەكوو باشتر لە پەیامەكانی ئەم شۆڕشانە تێ بگەین، چونكە هەڵگری چەندین پەیامی ناڕاستەوخۆیە بۆ ئێمە لە ئێستادا ، بۆ نموونە مێژوو لەڕێگەی ئەم چالاكییانەی كورد لە ڕابردوو بەرامبەر دەوڵەتی عوسمانی و دواتریش هاتنی توركە ڕەگەزپەرستەكان ، كە هەمیشە هەوڵی لەناوبردنیان دراوە ، ئەوەمان پێ دەڵێت كە هەڵكردن لەگەڵ دراوسێیەكی وەك توركیا زۆر ئەستەمە ، هەر بۆیە ئێمە دەبێت لەڕێگەی شۆڕشی دێرسم و هاوشێوەكانی لە ڕابردوو ، خۆمان پەروەردە بكەین ، چیتر هەست و سۆز نەبێتە هۆی دیاریكردنی ئاراستەمان ، بەڵكوو بە شێوازێكی عاقڵانی و هۆشیارانە مامەڵە لەگەڵ دەور و دراوسێ بكەین.
