رانیا محموود سەعید
قوتابی زانكۆی سۆران بەشی زانستە كۆمەڵایەتیەكان قۆناغی سێ
مێژووی كورد و تورك مێژوویەكی دێرینە و دەگەڕێتەوە بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستە، بەڵام ئێمە دەمانەوێت لە دەوڵەتی عوسمانییەوە دەست پێ بكەین كە بۆ ئەو سەردەمە دەگەڕێتەوە كە هۆزێكی تورك لە ناوچەكانی خوارزم، ئێستەی ئەفغانستان، پاكستان و ئۆزبەگستانەوە كۆچ بۆ كەناراوەكانی ڕووباری دیجلە دەكەن و دەبن بە دراوسێی وڵاتانی موسوڵمان و ئاشنای ئیسلام دەبن.
ئەو هۆزە هەرزوو موسوڵمانبوونی خۆیان ڕادەگەیەنن، بەڵام بەوەش ناوەستن، بەڵكو بەشدار دەبن لە شەڕی خاچپەرستی و لە شانی سوپای سەلجوقییەوە شەڕی خاچپەرستانیان كرد، بۆیە سوڵتانی سەلجوقی ناوچە و زەوی زۆری پێ دان لە ناوچەی ئەنادۆڵ /ئاسیای بچووك/ بۆ ئەوەی لێ نیشتەجێ ببن.
لەوكاتەوە ئەم هۆزە توركە بە سەركردایەتیی (عوسمان) ناوێك كە سەرۆك و میریان بوو، دەستیان بە جیهاد لە دژی خاچپەرستان كرد و ڕۆمە بێزەنتییەكان توانیان دەسەڵاتەكەیان فراوانتر بكەن سوپایەكی گەورە دروست بكەن و وڵاتێك بۆ خۆیان دابمەزرێنن كە لە دوای سوڵتان عوسمان (ئۆرخانی) كوڕی جێی گرتەوە. ئەو توانی بەردی بناغەی دەوڵەتی عوسمانی دابنێت بەردەوام بوو، تا ئەوكاتەی شەڕی چاڵدێران لە (1514)ی زاینی رووی دا و كوردستان خرایە سەر دەوڵەتی عوسمانی كە دەكاتە سەردەمی سوڵتان سەلیمی یەكەم.
ئەوكات ئیمپراتۆری عوسمانی لە ئەوپەڕی بەهێزیدا بوو، توانیشی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەتی مەمالیك لە میسر لەناو ببات و سەفەویەكانیش زۆر لاواز بكات، بەوەش بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆری جیهان، هەم لە ڕووی هێز و هەمیش لەڕووی جیۆگرافیایەوە خاكێكی پانوپۆڕی لەژێر دەستدا بوو. كوردیش یەكێك بوو لەم گەلانەی لەژێر حوكمڕانی عوسمانیدا بوون، دوای شەڕی چاڵدێرانیش كورد توانی پێوەندی توندوتۆڵ بە خەلافەتەكەوە بنیات بنێت، بەتایبەت لە ئاستی سیاسی و سەربازیدا و توانیان بەشێكی زۆری كورد لەژێر ستەمی سەفەویی دەربێنن كە بەردەوام دەچەوسێنرانەوە بە باج و بە شیعەكردن و زۆرداریی، بەڵام هەردوولا هەر بە جۆری خۆیان ستەمیان لە كورد كردووە، دیارە بۆ ماوەیەك پێیان وابووە عوسمانی مافی زیاتر دەدات بەراورد بە سەفەویی، بەڵام هەتا ئێستەیش لە هەردوو وڵاتی ئێران و توركیا كە بچووككراوەی دوو ئیمپراتۆرییەتەكەن، كورد هیچ مافێكی سەرەتاییشی نییە، لێرەدا من چاو دەخەمە سەر توركیا و بەراوردێكی خێرای دوو نموونەی سەركردایەتیی ئەو وڵاتە بەرانبەر دۆزی كورد دەكەم.
جیاوازی نێوان مستەفا كەمال (ئەتاتورك) و ئەردۆگان بەرانبەر كورد
ئەگەر سەرێك لە مێژووی 100 ساڵی ڕابردووی توركیا بدەینەوە و لاپەڕەكانی هەڵدەینەوە، بەرچاومان ئەوەندە ڕوون دەبێت جیاوازییەكی ئەوتۆ لە نێوان كەسایەتیی و ئادگاری سیاسی و ستایلی حوكمڕانی نێوان دوو سەركردەی ئایدۆلۆجی جودا و لە دوو سەردەمی جیاوازدا نادۆزرێتەوە، ئەوانیش مستەفا كەمال ئەتاتوركی كۆنەپەرست و ئەردۆگانی ئیخوانە.
ئەتاتورك لە سەرەتای هەڵوەشانەوەی ئیمڕاتۆریەتی عوسمانی و دروستبوونی توركیای هاوچەرخدا لەسەر بنەمای سیكۆلاریزم لە ساڵی ١٩٢٣، دەرفەت وەردەگرێت و بە بیانووی گەیشتن بە دەسەڵات چەند سیناریۆیەك دادەڕێژێ كە گوایە لەلایەن كەسانێكەوە بۆسە بۆ كوشتنی دانراوەتەوە، ئەمە دەكات بە پاساوی سەركوتكردنی سەرجەم نەیارانی و پاكتاویان دەكات، جگە لە سەركردە سیاسی و جڤاكییەكانی ئەوسای كورد، هەروەها بەشێك لە بەرهەڵستكارانی ناو حزبەكەی خۆیشی یان دوور دەخاتەوە یانژی گرتن و كوشتن چارەنووسیان بوو. ئەمە بووە هۆی گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی و هێنانە كایەی دەستوورێكی تازە كە سەرجەم بنەما و یاساكانی ئیسلامی هەڵوەشاندەوە و خۆی كرد بە تاكە ئەكتەری سەر شانۆی سیاسی و سەربازیی ئەو وڵاتە، ئەمە بۆ ئەردۆگانیش ڕاستە، كاتێك لە 2015 ئەمیش دوای مانەوەی بۆ چەند ساڵێك لە دەسەڵاتدا و بەهێزبوونی، لە ڕێی كودەتایەكەوە هەمان سیناریۆی داڕشت و سیحری نەیارانی بەتاڵ كردەوە و هەموو ئەوانەی بە مەترسی دەزانین بۆ سەر فراوانكردنی هەژموونی ئیخوانیانەی خۆی و وەك دڕكی سەر ڕێگەی بەرنامە سیاسییەكانی دەبینی، تەفروتونای كردن. ئیتر بەشێكیان پەڕاگەندەی وڵاتانی تر و بەشێكی تریشیانی ناچار بە زیندان و مەرگ كرد.
هەر بەدوای ئەو سەركەوتنەی پیلانی بۆ دانابوو، كەوتە گۆڕینی دەستووری وڵات و سیستمی سیاسی لە پەرلەمانییەوە بۆ كۆماری قوڵپ كردەوە و وڵاتەكەی بە باڵای خۆیدا دوورییەوە، بۆیە لەوكاتەوە هەر كەس و پرۆژەیەك بە دڵی ئەردۆگان نەبێت، تووشی لێپێچینەوەی توند دەبێت.
