سەركەوتنی كابینەی نۆیەم لە بونیاتنانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەری ئابووری

هەدیە حاتەم
قوتابی قۆناخی سێیەمی بەشی سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەزانكۆی سۆران

بۆ تیشك خستنەسەر لایەنی بەرەوپێشچوونی ئابووری هەرێمی كوردستان، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ دوو ساڵ دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، واتا ساڵی 2005. ئەم بەروارە بە (سەردەمی زێڕین) دەناسرێت كە كوردستانی بەرەو چاكسازی و بووژانەوەی ئابووری لەبار پەلكێش كرد.
یەكێك لە خاڵە وەرچەرخانە بنەڕەتییەكان كە جێگەی مشتومڕە ساڵانی نێوان(2005 – 2014)یە، كە لە نێوان ئەم دە ساڵەدا ئاڕاستەی كۆچكردن پێچەوانە بووەتەوە، كاتێك بۆیەكەم جار لە مێژوودا هێزی كاری بیانی ڕوویان لە هەرێمی كوردستان كرد.
پشت ئەستوور بە ئامارەكانی بانكی جیهانی لە نێوان ساڵانی (٢٠٠٧-٢٠١٣)، زیاتر لە ١٢٠٠ كۆمپانیای بیانی لە هەرێمی كوردستان دەست بەكاربوونە. بۆ یەكەمین جار زیاتر لە ٣٤٢٣ كۆمپانیای ناوخۆ دەست بەكاربوون.
بۆ هەرێمێك كە هێشتا نەبووەتە دەوڵەت و هێشتا لە ژێر سێبەری حكومەتی عێراقدایە، ئەم هەنگاوە كردەییانە دەستپێكێكن بۆ چوونە نێو قۆناخی ڕۆشنگەری.
سەرهەڵدانی گرووپێكی تیرۆریستی بە ناوی ( داعش) لە ساڵی ٢٠١٤دا. گرووپێك كە بووە مایەی هەڕەشە بۆ مرۆڤایەتی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، بۆ هەرێمی كوردستانیش بە هەمان شێوە. كەرتی ئابووری دیارترین كەرت بوو لە سەر ئاستی ناوخۆیی هەرێمی كوردستان زیانی بەركەوت. ڕوونە كە هەرێمی كوردستان ڕۆژانە لە ڕێگەی دەروازە سنوورییەكانی؛ پەروێزخان، باشماخ، حاجی ئۆمەران و ئیبراهیم خەلیل ڕۆژانە ئاڵوگۆڕی جۆراوجۆر لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ دەكەن. بەڵام بەهۆی شەڕی داعش ئاستی هەناردەكردن بەرەو سستی ڕۆیشت، ئەمەش كاریگەری نێگەتیڤی زۆری بەڕووی كوردستانیان لواند و زیانی زۆری لە بژێوی خەڵكی دا. ئەوسا هەوڵەكانی هەرێمی كوردستان لە ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆریزم وەك «دەروازەیەك» وابوو بۆ ئەنجامدانی چاكسازی.
دێمە سەر ئامانجەكەم و سەرنج دەخەمە سەر كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، كە مەسرور بارزانی لە بەرواری ٢٠١٩/٥/١٠وەك سەرۆكوەزیرانی نوێ دەستبەكاربووە. ماوەیەكی كەم دوای بەركار بوونی قۆناخێكی تری هەستیار ڕووبەڕووی هەرێمی كوردستان بووەوە، كە بریتی بوو لە سەرهەڵدانی ڤایرۆسی كۆڕۆنا. دوای بڵاوبوونەوەی مەترسییەكانی ئەم ڤایرۆسە مەسرور بارزانی ڕایگەیاند، پێویستە لایەنی بەرپرسیار و خەڵكیش ڕێو شوێنی جددی بگرنە بەر بۆ خۆپاراستن لە مەترسییەكانی ئەم ڤایرۆسە.
كوردستان كەوتە ناو قۆناخێكی دژوار و سەخت، داهاتی نێوەخۆی هەرێمی كوردستان بەرەو نوشستی ڕۆیشت، نرخی نەوت كەمترین ئاستی تۆماركرد. هەرێمی كوردستان كەوتە حاڵەتێكەوە كە نەیاران دایان نابوو ئیتر شتێك نامێنێت بە ناوی هەرێمی كوردستان و، بەم زووانە بەتەواوەتی لە پێ دەكەوێت. ڕێك لەودەمەی هەموو لایەنەكان چاوەڕێی ئەوە بوون ئیتر كوردستان سەنگی خۆی بداتە دەست حكومەتی عێراق، بەڵام مەسرور بارزانی هەموو ئەم پیلانگێڕییە دوژمناكارانەی هەڵوەشاندەوە و لە خاڵی سفرەوە دەستیپێكرد، نەك هەوڵی دووبارە بوژاندنەوەی دا بەڵكو بەهێزتری كرد.
بەهۆی ئەوەی كابینەی مەسرور بارزانی؛ لە كاتێكی هەستیار و دژواردا دەستبەكاربوو، هەموو لایەنەكان چاویان بڕیە سەر كاتی خۆ بەدەستەوەدانی حكومەتی هەرێمی كوردستان. بەتایبەتی سەرچاوەكانی نەوت كە داهاتی نێوەخۆی پێ پڕ دەكراوە بەرەو لاوازترین ئاست ڕۆیشت، بەڵام سەرۆكوەزیران؛ دووبارە پرسی نەوتی هێنایە بەر باسی ڕێككەوتن. ڕۆڵی هەرە سەرەكی سەرۆكوەزیران، بریتی بوو لە دابینكردنی ئاسایشی خۆراك بەتایبەت بۆ جوتیاران، بۆ ئەوەی چیتر ناچار نەبن لە ژێر هەژموونی نەیارانی بیانی بمێننەوە؛ئەمەش دەروازەیەك بوو بە ڕووی جوتیارانی هەرێمی كوردستان كراوەیەوە بۆ ئەوەی بەرهەمەكانیان لە سەر ئاستی نێوەخۆی وڵات ساخ بكرێتەوە.
بەغدا، چەندین جار پرسی بودجەی كردووەتە كارتی فشار لە بەردەم ناردنی مووچە بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەڵام سەرۆكوەزیران؛ ڕۆڵێكی كارای بینی بە مەبەستی چارەسەركردنی ئەم كێشەیە، مافی مووچەخۆرانی دابینكرد بە بێ ئەوەی پشت بە بەغدا ببەستن، چونكە دواجار ئەركی سەرەكی هەموو حكومەتێكە مووچە بۆ مووچەخوران دابین بكات.
ساڵانی (٢٠٢٢-٢٠٢٣) كە گۆڕانكاری ئەرێنی تیایدا روویداوە، بریتی بووە لە بەشداریكردنی سەرۆكوەزیران، لە كۆنگرەی داڤۆس.
كۆنگرەی داڤۆس: داڤۆس ( كە كەوتۆتە سویسرا) كۆڕبەندێكی ئابووری جیهانییە. لەهەرساڵ جارێك كۆبۆنەوەیەك ئەنجام دەدات، كە تیایدا نوێنەری وڵاتە بەشداربووەكان بە مەبەستی گفتۆگۆكردن لەسەر پرسە هەنووكەییەكان كۆدەبنەوە.
لە میانەی هەردووساڵی بەشداربوونی سەرۆكوەزیران، ئەم بەژداربوونە هەم لەسەر ئاستی نێوەخۆ هەم لە سەر ئاستی دەرەوە گرنگییەكی تایبەتی هەبوو، بە تایبەتی لە رووی (geopolitic).
مەبەستی هەرە سەرەكی پشكداری سەرۆكوەزیران، لە میانەی هەردوو كۆڕبەندەكەدا بریتیی بووە لە بەرەو پێشبردنی كەرتی ئابووری. بۆ ئەم مەبەستەش هەوڵی داوە پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی تر گرێ بدات، بە مەبەستی فەراهەم كردنی هەنگاوی كردەیی بۆ پێشڤەچوونی كەرتی بانكی.
ئەم دوو هەنگاوە كردەییەی سەرۆكوەزیران، لە بەشداربوون لە كۆڕبەندێكی وەهادا، گەواهی ئەوەن كە چ گۆڕانكارییەكی ریشەیی لەم كابینەیەدا بە بەراورد لەگەڵ كابینەكانی تر روویداوە. كە تیایدا جەخت كراوەتە سەر ڕۆڵی سەرۆكوەزیران، لە پێشڤەچوونی كەرتی ئابوری نێوەخۆی هەرێم لە سفڕەوە بۆ قۆناخی زێڕین. پێچەوانەی رابردوو لە كابینەی نۆیەم؛ سیستەمی خۆبەڕێوەبەری هاتووەتە كایەوە و پشتی بە داهاتی نێوەخۆ بەستراوە.
هەر سەبارەت بە پرسی ئابووری بە پێویستی دەزانم سەرنج بخەمە سەر جوتیاران، پێشتر هەرێمی كوردستان لە لایەن جوتیاران دووچاری رەخنەیەكی زۆر دەبوویەوە؛ گوایە هەوڵنەدراوە گرنگی بە بەرهەمی نێوەخۆ بدات و، تەنها پشتی بە بەرهەمی وڵاتانی دراوسێ بەستراوە. بەڵام لە ماوەی كابینەكەی مەسرور بارزانی؛ بەرهەمی نێوەخۆ پێی نایە نێو قۆناخێكی نوێوە، كاتێك كۆگای تایبەت بە جوتیاران دابینكرا بۆ ئەوەی بەرهەمەكانیان ساخبكەنەوە. نەك هەر ئەمە، بەڵكو هەلی كار بۆ جوتیاران رەخسا تاوەكو بەرهەمەكانیان هەناردەی دەرەوە بكەن.
پرسی بەرهەمی نێوەخۆ، لە نوێترین پێشڤەچوونیدا لە رێگەی هەناردەكردنی هەناری كوردستان بۆ دەرەوە دەخرێتە روو. هەناردەكردنی هەنار رێگەی خۆش كردووە بۆ هەناردەكانی بەرهەمەكانی تریش. هەناری هەڵەبجە و زاخۆ، كە دوو لە بەناوبانگترین جۆری هەنارن لە هەرێمی كوردستاندا، هەناردەی چەند وڵاتێكی عەرەبی كراون و لە ئەوڕوپاش هەناردەی شانشینی بەڕیتانیا كراون. بێگومان لە هەموو وڵاتێك كەرتی كشتوكاڵ سەرچاوەی بوژانەوەی ئابوورییە، لە هەرێمی كوردستان زیاتر پشت بە داهاتی نەوت دەبەسترێت، بەڵام وێڕای ئەوەش ئەگەر كەرتێكی كشتوكاڵی لەم شێوەیە هەبێت بێگومان پێویستە گرنگی زیاتری پێ بدرێت. بیرۆكەی هەناردەكردنی هەنار تەنها لە چاورچێوەی پڕۆژەیەك نەمایەوە، بەڵكو نزیكەی ٥٠٠-١٠٠٠ تۆن هەنار بۆ وڵاتانی قەتەر، ئیماڕات و بەڕیتانیا هەناردەكراوە.
دوای ئەوەی پڕۆسەی هەناردەكردنی هەنار سەركەوتوو بوو، بیرۆكە خڕایەگەڕ بە مەبەستی هەناردەكردنی چەند بەرهەمێكی تر، لە ناویشیاندا مێوژ، ترێ و هەنگوین. جێگەی سەرنجە كە دوای هەناردەكردنی بەرهەمی كوردستان بۆ دەرەوە، هەرێمی كەردستان دەستخۆشی لێكرا بۆ كوالیتی باشی بەرهەمەكان.
لە روانگەی خۆمەوە، وێڕای ئەو هەموو توانج و رەخنەیەی رووبەڕووی هەرێمی كوردستان دەبێتەوە، بەڵام پێویستە دۆخی ناهەمواری ماوەی دەستبەكاربوونی ئەم كابینەیەش لە بەرچاو بگرین. كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا لە ماوەیەكی زۆر هەستیاردا دەستی بە كار كرد، قەیرانەكان دوای ڤایرۆسی كۆڕۆنا هەرێمی كوردستانی دووچاری نوشستی كرد، ڤایرۆسێك كە نەك تەنها هەرێمی كوردستان بەڵكو جیهانیشی خستە ژێر نالەباری ئابووری. ئەمە لەلایەك، لە لایەكی تریش پرسی ناردنی بودجە كە فشارێكی زۆری خستە سەر هەرێمی كوردستان. ئەمما سەرۆكوەزیران، وەك(كاریزما) رۆڵی گێڕا لە كاتێكدا هەمووان چاویان لە سەر ساتە وەختی شكستی هەرێمی كوردستان بوو، بەڵام ئەو بە ئەنجامدانی چەند هەنگاوێكی كردەیی هەروەك پێشتر ئاماژەی پێدرا كوردستانی لە قۆناخێكی هەڕەشە ئامێز رزگاڕ كرد. (كۆنگرەی داڤۆس) یەكێكە لە هەوڵە پێشچاوەكانی سەرۆكوەزیران بۆ ئەم مەبەستە و هەوڵەكانیشی بێ ئاكام نەبوون. لە تەواوی مێژووی هەرێمی كوردستاندا، بۆ یەكەمین جار بەم شێوەیە بەرهەمی نێوەخۆ پێشڤەچوونی بە خۆیەوە بینی و هەناردەی دەرەوە كرا و لە ئێستاشدا زۆربەی وڵاتان چاویان لەسەر ئەم بەرەو پێشچوونەی هەرێمی كوردستانە و بە هەنگاوێكی گرنگی پێشڤەچوونی ئابووری نێوەخۆ لێكی دەدەنەوە.
لە دەرئەنجامدا، خوشگوزەرانی و ئاسایش یەكێكن لە مافە بنەڕەتییەكانی هاووڵاتیان كە مافی خۆیانە داوای بكەن. بەرامان لە نوێترین پێشڤەچوونەكان دەتوانرێت ئەوە ببینرێت كە هەوڵەكانی مەسرور بارزانی هەنگاوی كردەیین نەك زارەكی، كە مەبەستیان ئەوەیە (چاكسازی ریشەیی) لە هەرێمی كوردستان بە دی بهێنن، تەواوی رێكارەكان هەنگاو بە هەنگاو گیراوەتە بەر بۆ ئەوەی جارێكی تر هەرێمی كوردستان ناچار نەبێت چاوی لە دەستی بیانی بێت و پشت بە عێراق ببەستێت. مێژووی كوردستان سەلمێنەرە كە هەرێمی كوردستان چەندین جار لە لایەن دوژمنان و نەیاران هەوڵی لە ناوبردنی دراوە، هەرێمێك كە تاوەكو ئێستاش بە دەست جێبەجێنەكردنی ماددەی ١٤٠ ی دەستووری عێراق دەناڵێنێت، بەڵام ئەم هەموو كێشانە هەرگیز نەبوونەتە رێگر لە درەوشانەوە و كرانەوە بەرووی جیهاندا.
زۆرجار میدیا و پۆپۆلیستەكان رێگە خۆشكەربوون بۆ هاندانی هاووڵاتیان لە دژی حكومەت، گروپەكانی تریش نایەنەوێت بڕوا بە خۆیان بهێنن كە هەرێمی كوردستان بە بێ پشتبەستن بە عێراقیش هەر توانای خۆ بەڕێوەبردنی هەیە.
ناكرێ لە ئایندەدا، باسكردنی مێژووی هەرێمی كوردستان بەتاڵ بێت لە شوێن پەنجەی سەرۆكوەزیرانی ئێستا مەسرور بارزانی، خاڵی دڵنیاكەرەوە ئەوەیە، كەس ناتوانێت دوای خوێندنەوەی ئەم مێژووە و بینینی بەڵگەكان دان بە كاریزما و ستراتیجییەتی سەرۆك وەزیران دانەنێت.